جوشقان قالی

[پازیریک]

جوشقان نگین سبزکویرکاشان

موقعیت جغرافیایی
جوشِقان‌و كامو (نام‌دیگر آن‌: جوشقان‌قالی‌یا جوشِقان‌) : شهری‌در بخش‌قمصرِ شهرستان‌كاشان ‌در استان‌اصفهان‌ است. این‌شهر در ارتفاع‌حدود 270 ، 2 متری‌، در حدود هجده‌كیلومتری‌ شمال ‌شهر مِیمه‌، حدود 102 كیلومتری ‌جنوب ‌غربی ‌شهركاشان‌ و هفده‌كیلومتری ‌مشرق ‌راه ‌اصفهان‌ـ قم‌ قرار دارد. كوههای‌كَركَس‌(بلندترین‌ قله‌895 ، 3 متر) از شمال‌، كَمَر خَرونْجِن‌ از شمال‌شرقی‌، كَمَر سیاه‌(ارتفاع‌630 ، 3 متر) از مشرق‌، كَمَر سفید (ارتفاع‌950 ، 2 متر) و قُرُقْچی‌از مغرب‌و چال‌و پارَند/ پَرَند از شمال‌غربی‌آن‌را احاطه‌كرده‌است‌. رود فصلی‌جوشقان‌ یا جوشقان‌قالی‌، به‌طول‌حدود 44 كیلومتر، پس‌از عبور از جوشقان‌، در جنوب‌ روستای ‌قاسم‌آباد به‌ رود رباط‌ می‌ریزد. روی ‌رود جوشقان‌ نُه ‌پل ‌ساخته ‌شده ‌است‌. آب‌ و هوای‌جوشقان گرم وخشک ( معتدل) سطح ارتفاع از دریا و درجه حرارت در تابستان بین 25تا 30 و در زمستان بین 0 تا 30 درجه متغیر است و میانگین‌ بارش‌سالانه آن‌حدود 146 میلیمتر است‌.

موقعیت تاریخی
1- زیارت گاه و مرقد مطهر فرزند حضرت علی ابن ابیطالب و جعفر بن ابیطالب که این فرزندان به روستای جوشقان تشریف آورده اند و به شهادت رسیدند و برای این دو عزیز زیارتگاه و کتیبه بارگاه زیبایی ساخته شده است و این محل زیارت گاه عاشقان ولایت در شهرستان کاشان و روستاهای اطراف می باشد .
2- زیارت دختر منسوب به حضرت ابوالفضل (ع)
3- زیارت ابن بابویه
4- یخچال قدیمی که محلی برای استفاده یخ روستاهای اطراف نیز بوده است .

وجه تسمیه
در لغت نامه دهخدا صفحه 156 جوشقان به صورت زیر آمده است :
جوشقان قصبه جز دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان کاشان دارای 2900 سکنه ، آب آن از چشمه و محصول عمده آن غلات – پنبه – انار- انجیر و میوه جات دیگر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است از راه فرعی به کاشان از طریق راوند و دبستان دارد مزارع فتح آباد، افضل آباد جز قصبه جوشقان است .
جوشقان استرک که از قصبه های کاشان عده قری 16- مساحت 15 فرسنگ – جمعیت 10640 تن – مرکز جوشقان . در شهرستان کاشان دو جوشقان وجود دارد جوشقان بخش مرکزی بواسطه نزدیکی به استرک – جوشقان استرک و جوشقان میمه را به واسطه موقعیت قالی آن جوشقان قالی می نامند . جوشقان از جوشان می آید و به علت چشمه ای که دارد و آب آن جوشنده است و همیشه در حال جوشیدن است .

سابقه روستا
روستای جوشقان سابقه چندین هزار ساله دارد و جوی دارد به نام ماد جوی که این نام برگرفته از حاکمیت مادها در اولین مهاجرت و تأسیس حکومت مادها در ایران می باشد. قبرستان های زرتشتی که از زندگی در این مکان قبل از اسلام در این محل می باشد. سابقه اسلامیت به زمان حکومت حضرت علی (ع) در این منطقه می رسد و در این منطقه در زمان آن حضرت به اسلام گرویدند و مسلمان شده اند. این روستا به علت رونق اقتصادی در زمان گذشته در شهر کاشان دروازه ای به نام این روستا وجود داشته است به نام دروازه جوشقان که هم اکنون نیز معروف به دروازه جوشقان می باشد .

پیشینه ‌جوشقان قالی
نام‌جوشقان‌در منابع‌ به ‌صورتهای ‌خونجان‌، كوشكان‌، كوسكان‌، جوشقانِ قالی‌، جوشقان‌غالی‌و كوشیان‌آمده ‌است‌كه ‌نباید آنها را با جوشقانهای ‌دیگر ایران ‌یكی‌ دانست‌.
نام‌جوشقان‌در اصل‌كوشَكان‌ (به‌زبان‌محلی‌: كوشْكون‌) بوده‌كه‌از كوشك‌ به ‌معنای‌ قصروكاخ‌ گرفته ‌شده‌است ‌و چون دوكوشك‌، یكی‌ در قسمت‌جنوبی‌(محله كوشكه امروزی‌) و دیگری‌ در قسمت ‌شمالی‌(محله چاله‌كوشك‌امروزی‌) جوشقان‌ واقع ‌بوده‌، آن‌ را كوشكان‌ خوانده‌اند. همچنین ‌برای‌آنكه ‌با جوشقانهای‌ دیگر ناحیه كاشان ‌اشتباه ‌نشود و نیز به‌ سبب ‌شهرتش‌ در قالی‌بافی‌آن‌ را جوشقان‌قالی‌هم ‌خوانده‌اند.
در منابع‌تاریخی‌، ظاهراً نخستین‌بار اصطخری‌ در 333 در ذكر مسافت ‌شهرهای‌ جبال‌، نام‌ آن ‌را با ضبط‌ خُونَجان‌/ حومحان ‌در سی‌ فرسخی‌شهر اصفهان ‌ضبط‌كرده‌ است. در 378، حسن‌بن‌محمدقمی‌ جوشقان ‌را در رستاق‌ قاسان‌(كاشان‌) ذكر كرده‌است‌. در سده‌های‌هشتم‌و نهم‌، جوشقان‌آبادی‌ای‌ با 556 تن‌، دارای‌ محصولاتی‌ مانند گندم، جو، پنبه‌، انار، انجیر سرخ‌و جوزق‌، و مالیات‌398 ، 2 تومان‌ و 770 ، 5 دینار معرفی‌شده‌است‌.
در سده سیزدهم‌، ضرابی‌در تاریخ‌كاشان‌، جوشقان‌را به‌صورتهای
«دشت‌قریه‌جوشقان‌»، «دشت‌جوشقان‌» و «قصبه‌و محال‌جوشقان‌قالی‌» در حومه كاشان ‌یادكرده‌است‌. در 1260 جوشقان‌ از زمین‌لرزه‌آسیب ‌دید. در 1278 معادن‌زغال‌سنگ‌، گوگرد، مس‌و زرنیخ ‌در قریه جوشقان‌ كشف‌شد. در دوره ناصرالدین ‌شاه، جوشقان ‌از قرای‌خمسه كاشان‌بود. در 1304، حكومت‌جوشقان ‌به ‌ظل‌السلطان‌، فرزند ناصرالدین‌شاه‌، واگذار شد. در 1306ـ1307 درآمد حاصله ‌از گمرك‌و مالیاتهای‌جوشقان‌، 96 خروار گندم‌ و جو و 120 قران‌بود. از 1327 و به‌مدت‌ ده‌سال‌ نایب‌حسین ‌كاشی‌ آبادیهای‌ بزرگ‌كاشان‌، از جمله ‌جوشقان‌، را غارت‌می‌كرد. سرانجام‌، چراغعلی‌خان ‌از سوی ‌مستوفی‌الممالك‌، رئیس‌الوزرا، او را در حوالی‌ جوشقان‌ سركوب‌كرد. در حدود 1329 ش ‌جوشقان ‌قصبه‌ای ‌با هفت‌رشته‌ قنات‌، دارای ‌محصولاتی ‌مانندِ غلات‌، حبوبات‌، انگور، سیب‌زمینی‌، میوه‌های ‌سردسیری‌، و از صنایع ‌دستی‌ دارای ‌قالی ‌بافی‌ با نقش‌جوشقانی‌ وكرباس‌بافی ‌بود. ویرانه‌ای ‌از برجی ‌قدیمی ‌داشت‌ و مزارع‌چوگان‌و راونجِ بالا جزءآن ‌بود‌. در 1323 ش‌آبادی ‌جوشقان‌، با ضبط ‌جوشقان ‌قالی‌، در دهستان‌ جوشقان‌ (مشتمل‌بر 23 آبادی‌كه‌آبادی‌كامو نیز جزء آن ‌بود) از توابع‌ شهرستان‌كاشان‌ و جزء استان‌ دوم‌ کشور(اصفهان) بود. پس‌از آن‌، دهستان‌جوشقان ‌با دوازده‌آبادی‌، به‌مركزیت‌آبادی ‌جوشقان‌، جزو بخش‌میمه شهرستان‌ كاشان‌شد. در 1337ش‌، جوشقان ‌دارای ‌شهرداری ‌شد و در همین‌سال ‌با 000 ، 6 جمعیت‌، همچنان‌ جزء آبادیهای ‌كاشان ‌به‌ شمار می‌آمد. ‌در 1340 ش‌، شهرستان‌كاشان‌ (به‌همراه‌جوشقان‌) تابع‌استان ‌مركزی ‌گردید. در شهریور 1366، جوشقان‌با نام‌ جوشقان‌قالی ‌دهستانی‌ به‌ مركزیت‌آبادی‌ جوشقان ‌قالی‌در بخش ‌قمصر شهرستان‌كاشان شد‌. در تیر 1379، آبادی ‌جوشقان‌ وآبادی‌كامو به ‌شهر جوشقان‌وكامو تبدیل‌شد. در سرشماری ‌1375 ش‌، جمعیت‌جوشقان‌776 ، 3 تن‌ و جمعیت‌ كامو 728 ، 1 تن‌ بوده ‌است‌.
از جمله‌آثار قدیمی‌آنجا: كوزه‌های‌ سفالی‌كه‌ به ‌همراه ‌مردگان ‌در قبرستان ‌قدیمی‌ جوشقان‌ دفن ‌شده ‌بودند؛ اشیای‌فلزی‌، چند قبر قدیمی‌ و قلعه نیمه‌ویرانی ‌در راوَنج‌ بالا؛ قبرهای‌قدیمی‌ در مكانی ‌معروف ‌به ‌بیخ‌گَنجابه‌، درحدود هشت‌كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ جوشقان‌، زیارتگاه‌امامزاده‌قاسم ‌و محمد، از فرزندان ‌حسین‌بن‌طاهربن‌زیدبن‌� �لی‌علیه‌السلام‌، بنای‌ این‌ زیارتگاه ‌متعلق ‌به ‌دوره سلجوقیان ‌و تاریخ ‌ضریح ‌چوبی‌آن‌730 است‌. مقبره میر علاءالدین‌، عارف‌دوره صفوی‌، و صندوقچه چوبی ‌روی‌ قبر به‌تاریخ‌950، تا قبل‌از 1347 ش‌ دو برج‌ قدیمی‌ در محله‌های‌ تكیه‌و دردشت ‌وجود داشت‌، كه ‌در این‌سال ‌تخریب‌شد؛ شیرسنگی‌ قدیمی ‌در قسمت‌جنوبی‌ قبرستان‌ قدیمی‌جوشقان‌كه‌تا 1351 ش‌وجود داشت‌و در این‌سال ‌ربوده‌شد، زیارتگاههای‌محمد اوسط‌، شاهزاده‌احمد و عبداللّه‌ را می توان نام برد.
از بزرگان‌جوشقان‌می توان از: میرعلاءالدین‌(عارف‌دوره صفوی‌)، میرشاه‌تقی‌جوشقانی‌(فاضل ‌و خوش‌نویس‌دوره صفوی‌)،خواجه‌شعیب‌جوشقان ی‌، نیاز جوشقانی‌یا نیاز اصفهانی‌(شاعر سده سیزدهم‌)، میرسیداحمد كرمانی‌یا امیرآقا (متوفی‌1329 ش‌) از علمای‌جوشقان‌، و سیدحسن‌مروّجی‌(یا شهلا جوشقانی‌) شاعرو مدیحه ‌سرای ‌معاصر نام برد.

قالی بافی در جوشقان قالی
جوشقان‌ قالی از قدیم الایام یكی ‌از مراكز مهم ‌قالی ‌بافی‌ درایران بوده و قالیهای‌آن‌ با طرح ‌جوشقانی ‌معروف ‌است‌.قالی و قالیچه های جوشقان از زمان صفویه مشهور عالم بوده است و سابقه قالی بافی جوشقان به پیش از زمان صفویان می رسد. ولی در روزگار شاه عباس این صنعت در آنجا توسعه بسیار یافت. در آن زمان کارگاههای متعدد شاهی در آنجا مشغول کار بوده اند. چنان‌كه‌در 950 شاه ‌طهماسب ‌اول‌ صفوی ‌برای ‌پذیرایی ‌از همایون‌شاه ‌بابری‌، قالیچه‌ای‌ مخمل‌و طلاباف‌و سه‌جفت‌ قالی‌ از جوشقان ‌به ‌وی ‌هدیه‌كرد. حكیم‌ركن‌الدوله مسیح‌كاشانی‌، شاعر دوره صفوی‌(متوفی‌1066)، درباره قالی‌زربفت‌ جوشقان‌ شعر سروده‌است‌. شاه‌سلیمان‌صفوی‌در 1082 چهارده‌قطعه‌فرش‌را، كه‌نعمت‌اللّه ‌جوشقانی‌ در جوشقان‌ بافته ‌بود، برای‌مقبره شاه‌عباس‌دوم‌ در قم ‌تهیه‌كرد. كه درحال حاضردر موزههاي قم و ايران باستان موجود مي باشد. شاه‌عباس‌اول‌صفوی ‌املاك‌ شخصی‌ خود را در جوشقان ‌وقف‌كرد. جوشقان در آن زمان از توابع کاشان بوده است.
پروفسور پوپ در كتاب خود بنام «تحقيقي در باب هنر ايران» از جمله 152 تخته قالي هاي تاريخي ايران را كه برگزيده بود نام برده و بيش از يك پنجم(36 تخته) از آنها را بافت جوشقان معرفي نموده است. پس از صفويه قالي جوشقاني هم پيرايه هاي تجملي را از دست داد.استفاده از پشم بومي خالص و با همان رويه سهل و ساده روستايي قديم كه طرز بافت آن در رديف مستقيم و بدون احتياج به نقشه خارج بافته مي شد، ادامه داشت. اين قالي با دوام كه از لحاظ قيمت هم مناسب بود در زندگاني طبقات متوسط رواجو شهرت خود را از دست نداد. بخصوص از حيث مرغوبي پشم بره هاي بومی جوشقان و رنگهاي نباتي و طبيعي كه پس از كهنه شدن پر جلوه و شفاف مي گردد، از قديم الايام فرش كهنه آن خريدار داشته است. گاه نيز بر حسب سفارش مخصوص، قالي‌هاي زير باف و ممتازي در آنجا بافته شده، مانند قالي هاي اختصاصي تالار برليان كاخ گلستان و راهروهاي آن كه پس از بناي آن كاخ، در جوشقان بافته اند.
كلمه «دودريه» به معني «گره جفتي» در جوشقان به كار مي‌رود. گره جفتي يعني به جاي اينكه نخ را به دوتار گره بزنند، به چهارتار گره بزنند كه نوعي حقه‌بازي در كار قالي‌بافي است.
قالیهای جوشقان ریز بافت و دو پوده است. مشخصه نقشه قالي جوشقان، ترنج لوزي شكلي است كه با خطوط دندانه‌اي رسم شده. رنگ زمينه ترنج هميشه با رنگ لچك‌ها يكي است و زمينه را هم لوزي‌هاي كوچكي كه شكل گل و برگ و بيدمجنون هستند، مي‌پوشانند. حاشيه‌هاي قالي را هم گل‌هاي برگ نخلي تجريدي پرمي‌كنند.
نقشه قالی جوشقان شکسته است و شاید از دویست و پنجاه سال پیش تابحال همچنین ثابت مانده است و به صورت ذهنی بافته می شود. در حال حاضر ممکن است که در بقیه مناطق آن منطقه از روی نقشه بافندگی را انجام بدهند اما بافنده های قدیمی تر هنوز هم بصورت ذهنی بافی این کار را انجام می دهند. نکته جالبی که در این باره میتوان مطرح کرد این است که در فرشهای نسبتاً بزرگتر برای اینکه فرش در موقع پائین کشی روی غلتک پائین دار تابیده می شد و دیگر تا پایان بافت امکان باز شدن آن مقدور نبود، استاد کار مربوطه نقوش بافته شده را با اصطلاح های مخصوص خود بر روی کاغذی می نوشت تا در حین بافت اگر بافنده نقشه ایی را فراموش کرده بود، از روی آن کاغذ بتواند به او راهنمائی و یادآوری کند.
در حدود 70، 80 سال قبل به خاطر کاشت پنبه در این منطقه از کلوزه پنبه های کاشته شده استفاده می کردندو به وسیله چرخ ریسندگی آن را می ریسیدند و برای چله مصرفی از آن استفاده می کردند، با مرور زمان وتأسیس کارخانه های ریسندگی در بقیه مناطق پنبه های مصرفی خود را به کارخانه های ریسندگی می بردند و بعد از ریسیدن در کارهای خود استفاده می کردند، اما با این حال در منطقه جوشقان تا آخر هم از پنبه دستریس استفاده می کردند به علت اینکه دوام آن بیشتر بوده است.
به علت وجود آب و هوای معتدل در این منطقه دامداری و پرورش گله های بسیاری در این منطقه رواج داشته است و بنابراین بافندگان خامه مصرفی مورد نیاز برای قالی بافی را خود تهیه می کردند و بعد آن ها را باچرخ ریسندگی می ریسیدند وهمچنین رنگرزی سنتّی با رنگزا های گیاهی مثل روناس، نیل، گندل، و... روی آنها انجام می دادند و در بافت قالی استفاده می کردند. رنگهای آن از بهترین رنگهای طبیعی انتخاب می شده و همچنین رنگها کاملاً زنده و شاداب بوده است. رنگ اصلی فرش های این منطقه لاکی است که با روناس آن را رنگرزی می کردند. سيسل ادواردز - مؤلف كتاب قالي ايران - مي‌گويد: ((رنگ‌هاي صنعتي در جوشقان لعنت شده‌اند و هيچ‌كجاي ايران رنگ قرمز را به خوبي جوشقان عمل نمي‌‌آورند. او بافندگان جوشقاني را به خاطر اينكه به اصرار و انكار بازار و غوغاي دلالان بي‌اعتنا بوده‌اند و تا امروزكار خود را كرده‌اند، قابل تحسين مي‌داند)).از رنگ آبی یا سورمه ای که از رنگزای نیل به دست می آید هم در بعضی از مناطق مثل خسروآباد میمه که نقشه فرش جوشقان را می بافتند، استفاده می کردند.در حال حاضر دیگر رنگرزی در این منطقه سنتّی انجام نمی شود، تماماً رنگرزی خامه ها با رنگزاهای جوهری و شیمیائی صورت می گیرد.
رجشمار فرش های این منطقه از20 تا 40 رج بوده است. بهترین فرشها با رجشمار 30 تا 35 بوده است اما بعد ها که قالی بافی به مناطق دیگر از جمله میمه آمد فرشها با رجشمار 50 هم بافته شده است که فقط مصرف داخلی داشته وکمتر مصرف خارجی داشته است. تا 10 سال قبل هنوز هم در این منطقه نقشه های اصیل جوشقان را می بافتند. اما با رایج شدن نقوش دیگراز جمله "نقوش یلمه " که بسیار هم در این منطقه مورد توجه قرار گرفت، دیگر کمتر از نقشه اصیل جوشقان استفاده می کردند. بیش از 60% فرش های این منطقه با نقشه یلمه بافته می شود و فقط 40% از فرش ها با نقشه اصیل جوشقان بافته می شود. در حال حاضر نقشه های یلمه را در مناطقی مثل ونداده و خسروآباد در میمه می بافند و با قیمت های بسیار گرانی هم در بازار به فروش می رسانند ولی فرشهائی با نقشه جوشقان اگر بافته شودبا قیمت زیادی خریداری نمی شود.قرن‌هاست يكي از زيباترين دستبافته‌هاي ايران را مي‌بافند؛ بافته‌هايي كه محصول بداهه‌بافي زنان جوشقاني هستند. قالي جوشقان سال‌هاست كه در موزه‌هاي دنيا خودنمايي مي‌كند .
قدمت‌قالی‌بافی جوشقان قالی ‌به‌سده دهم‌ می‌رسد، اما قدیم‌ترین‌قالی ‌جوشقان‌ متعلق ‌به ‌سده دوازدهم ‌است‌كه ‌در موزه ویكتوریا وآلبرت‌، در لندن نگهداری‌ می‌شود. در ساير موزه‌ها و مجموعه‌هاي آمريكا و اروپا نيز مي‌توان تكه‌هاي بسيار قديمي از بافته‌هاي اين روستا يافت. چنانكه پرز اين تكه قالي‌ها سائيده و فرسوده و قدري رنگ باخته نبود با قالي‌اي كه هفته‌ي گذشته بافته شده است سر مويي تفاوت نداشت جنس اين قالي‌هاي قديمي با فرش‌هاي كنوني يكي است و در رنگ آنها نيز تفاوتي حاصل نشده است. جوشقان در دوره‌ي قاجاريه براي يك نوع نقشه‌ي نخصوص ترنج وسط و اشكال مستطيل معروف مي‌باشد. نقشه‌ي قالي جوشقان در صد سال گذشته بطور كلي تغيير كرده نقشه‌ي جديد كه به نقشه‌ي «لچك و ترنج» معروف است و احتمالاً بعد از زلزله و تخريب جوشقان جايگزين نقشه‌ي قديمي مي‌گردد. نقشه‌ي فعلي قالي جوشقان توسط استاد ابراهيم قاليباف كه چند سال قبل از وقوع زلزله به سلطان آباد (اراك) رفته بود،‌ در اين منطقه مرسوم مي‌شود. دولت وقت استاد ابراهيم را از سلطان آباد به جوشقان دعوت و چند باب اتاق همراه با مبلغي پول به او واگذار نموده تا اين صنعت را در جوشقان ترويج دهد.

طرح قالی های جوشقان قالی:

1- کشمیری:
نقشه کشمیری از جمله نقشه های این منطقه است، که همان اصل نقشه اصیل جوشقان است. امروزه به خاطر پیچیدگی کمتر از این طرح استفاده می شود. قدمت قالی های کشمیری به ۲۰۰ سال قبلمی رسد. در این طرح از نقوش پیچیده طرح جوشقان همچون «اسلیمی»، «بید مجنون»، «سیر»، «برگ» استفاده میشود.

2- نقشه گیاهی( جنگلی) :
مجموعه ای است از گل و گیاه و بوته ها و درختچه های مشخص گاه یکسان و گاه متفاوت و معمولا جدا از هم ولی با آرایشی منظم و متقارن و گاه به هم پیوسته و متصل (در ردیف های عمودی). هرگاه لابه لای نگاره های گیاهی با نقوش جانوران و نقشمایه های هندسی پر شود و نگاره های گیاهی در هم و نا منظم باشد به آن «نقش جنگلی» می گویند.نقش گیاهی از دیر باز به سبب مقدس بودن درخت نزد ایرانیان باستان در قالی بافی ایران متداول بوده و نمونه های زیبایی از این نقش و طرح از جوشقان عهد صفوی برجای مانده،که بابوته گلها و درختچه های ساده شده در لوزی های به هم پیوسته است.

3-طرح جوشقانی:
حدود ۲ قرن است که این طرح روستایی به همین نام بافته می شود و هنوز بافت آن در این ناحیه رواج دارد. در انواع طرح جوشقانی اختلافاتی دیده می شود به این معنی که بعضی اوقات ترنج را حذف کرده و در مواردی دیگراز «لچک ها» صرف نظر شده است و در برخی موارد هیچ یک را به کار نبرده اند ولی نقوش اصلی و حاشیه ها مدتی برابر با چندین نسل است که تغییری نکرده است. در بعضی از موارد اشکال لوزی که در گوشه قرار گرفته در سراسر متن تکرار می شود و گاه با خطوط مجزا کننده همراه است و گاه بدون آن ظاهر می شود.
...............
منابع‌:
1- آرتور سسیل‌ادواردز، قالی‌ایران‌، ترجمه مهین‌دخت‌صبا، تهران‌: انجمن‌دوستداران‌كتاب‌، [بی‌تا.]؛
2- محمدمهدی‌بن‌محمدرضا ارباب‌اصفهانی‌، نصف‌جهان‌فی‌تعریف‌الاصف هان‌، چاپ منوچهر ستوده‌، تهران‌1340 ش‌؛
3- اسكندر منشی‌؛ اصطخری‌؛ اطلس‌راههای‌ایران‌، تهران‌: گیتاشناسی‌، 1369 ش‌؛ محمدحسن‌بن‌علی‌اعتمادال� �لطنه‌، تاریخ‌منتظم‌ناصری‌،چاپ‌ محمداسماعیل‌رضوانی‌، تهران‌1363ـ1367 ش‌؛
4- همو، مرآه البلدان، چاپ‌عبدالحسین‌نوائی‌و میرهاشم‌محدث‌، تهران‌1367ـ 1368 ش‌؛ ایران‌.
5- قوانین‌و احكام‌، مجموعه‌قوانین‌و مقررات‌مربوط‌به‌وزارت‌ك شور: از آغاز پیروزی‌انقلاب‌اسلامی‌تا پایان‌سال‌1369، تهران‌1370 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌كشور.
6- اداره كل‌آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌اسامی‌دهات‌كشور، ج‌1، تهران‌1329 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌كشور.
7- معاونت‌سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌كشوری‌، نشریه تاریخ‌تأسیس‌عناصر تقسیماتی‌
به‌همراه‌شماره مصوبات‌آن‌، تهران‌1380 ش‌؛
8- پرویز تناولی‌، سفره‌های‌كامو ، تهران‌1376 ش‌؛ عباس‌جعفری‌، گیتاشناسی‌ایران، تهران‌1368ـ1379 ش‌؛
9- دایره المعارف‌فارسی، به‌سرپرستی‌غلامحسین‌مصا� �ب‌، تهران‌1345ـ1374 ش‌؛ 10- رزم‌آرا؛ كلاوس‌میشائیل‌روربورن‌، نظام‌ایالات‌در دوره صفویه‌، ترجمه كیكاوس‌جهانداری‌، تهران‌1357 ش‌؛
11- رحمت‌اللّه‌زرگری‌، تاریخ‌، فرهنگ‌، هنر جوشقان‌قالی، [تهران‌] 1374 ش‌؛
12- سازمان‌هواشناسی‌كشور، سالنامه آماری‌هواشناسی‌: 76ـ 1375، تهران‌1378ش‌؛ 13- حبیب‌اللّه‌سلمانی‌آرانی� � سیمای‌كاشان‌، قم‌1375 ش‌؛ عبدالرحیم‌ضرابی‌، تاریخ‌كاشان‌، چاپ‌ایرج‌افشار، تهران‌1356 ش‌؛
14- ابوالحسن‌غفاری‌كاشانی‌، گلشن‌مراد، چاپ‌غلامرضا طباطبائی‌مجد، تهران‌1369 ش‌؛
15- فرهنگ‌جغرافیائی‌آبادیهای ‌كشور جمهوری‌اسلامی‌ایران‌، ج‌60: كاشان‌، تهران‌: اداره جغرافیائی‌ارتش‌، 1366 ش‌؛
16- حسن‌بن‌محمد قمی‌، كتاب‌تاریخ‌قم‌، ترجمه حسن‌بن‌علی‌قمی‌، چاپ‌
جلال‌الدین‌طهرانی‌، تهران‌1361 ش‌؛
17- كتابچه حالات‌و كیفیت‌بلده‌و بلوكات‌و مزارع‌دار المؤمنین‌كاشان‌، در قم‌نامه‌: مجموعه مقالات‌و متون‌در باره قم‌، [گردآوری‌] حسین‌مدرسی‌طباطبائی‌، قم‌: كتابخانه آیه اللّه‌مرعشی‌نجفی‌، 1364 ش‌؛
18- مركز آمار ایران‌، سرشماری‌عمومی‌نفوس‌و مسكن‌1375: شناسنامه آبادیهای‌كشور، استان‌اصفهان‌،
19- حسن‌نراقی‌، آثار تاریخی‌شهرستانهای‌كاشان و نطنز، تهران‌1374 ش‌؛
20- همو، تاریخ‌اجتماعی‌كاشان، تهران‌1365 ش‌؛
Nicholas Nicholas Ambraseysand Charles Peter Melville, A history of Persian earthquakes , Cambridge 1982; G. N. Curzon, Persia and the Persian question , London 1892; Arthur Upham Pope, ed., A Survey of Persian art , Tehran 1977.