اخبار نرم افزار لذت كتاب به رغم اینترنت

[ArasH]

لذت كتاب به رغم اینترنت

برنده نوبل ادبیات ۲۰۰۷ در سخنرانی پیش از اهدای جایزه، نگران نكته جدیدی در موضوع كتاب است: «استفاده از اینترنت به جای كتاب». چه بسا در هنگامه ای كه در جامعه ما بر سر كتاب خواندن یا نخواندن آن هم، صدها مسأله حاشیه ای در حوزه كتاب و فرهنگ دارد، مانده است تا هنوز به بحث رقابت اینترنت و كتاب برسیم.

برنده نوبل ادبیات ۲۰۰۷ در سخنرانی پیش از اهدای جایزه، نگران نكته جدیدی در موضوع كتاب است: «استفاده از اینترنت به جای كتاب». چه بسا در هنگامه ای كه در جامعه ما بر سر كتاب خواندن یا نخواندن آن هم، صدها مسأله حاشیه ای در حوزه كتاب و فرهنگ دارد، مانده است تا هنوز به بحث رقابت اینترنت و كتاب برسیم.
با این حال، همیشه درباره تكنولوژی های نوین، موضوع ظریفی وجود دارد. آنها به سرعت می آیند و اگرچه با سرعت خارق العاده ای سطح را می پوشانند، مهارت دیگری هم دارند یعنی هر عادتی كه شما دارید را پررنگ تر می كنند. بنابراین اگر كتاب پررنگ بوده، اینترنت به سرعت بر جذابیت آن می افزاید. در غیر این صورت اینترنت وقت خود را تلف نمی كند و سراغ میدان هایی می رود كه حرفی برای گفتن داشته باشد.
در این میان یك نگرانی كلی وجود دارد، این كه هنوز چقدر می توان در هنگام خواب، مسافرت، در صف انتظار یا در كتابخانه ها به مهمانی كاغذ و حروف چاپی رفت و یا باید تمامی این لذت قدیمی را خیره در صفحه مانیتور جست.
صف های اتوبوس، قطار یا هر انتظاری در ژاپن مترادف است با تصویر آدم هایی كه تقریباً هر كدام یك كتاب كوچك جیبی یا حتی بزرگتر را درمی آورند و شروع به خواندن می كنند. آنها اگر به كشور دیگری هم سفر می كنند قبلاً كتابی درباره محل جدید خوانده اند و در كشور مبدأ نیز منابع جدیدتر را از دست نمی دهند. با این حال بنابر یك نظرسنجی كه روزنامه «ماینیچی» انجام داده است، یافته های جدیدی از عادت قدیمی كتابخوانی در بین ژاپنی ها به دست آمده. تكنولوژی اینترنت و تلفن همراه، تنها پیشتاز عرصه های اقتصادی ژاپن نبوده است. ۸۶درصد از پاسخ دهندگان این نظرسنجی به گسترش استفاده از شبكه اینترنت و تلفن همراه در میان شهروندان ژاپنی به عنوان عامل دوری آنها از كتاب و مجله اشاره كرده اند. این مسأله در پی این عامل بوده است كه بسیاری از مشتركان تلفن همراه می توانند اطلاعات موجود در برخی كتاب ها و مجلات را از طریق صفحه نمایشگر تلفن همراه مطالعه كنند. نسل جوانتر هم كم و بیش ترجیح داده است تا تلفن همراهی كه می تواند به راحتی به شبكه اینترنت وصل شود را به جای كتاب استفاده كند. در بحث اینترنت و كتاب دو مسأله كه چندان هم به یكدیگر بی ربط نیستند مطرح می شود. از سویی درباره تكنولوژی فراگیر اینترنت این نگرانی وجود دارد كه هر روز از تعداد كتابخوان ها و گرایش به فرهنگ چاپی و نوشتاری كاسته شود و اینترنت نه به عنوان كتاب بلكه به عنوان یك موضوع متفاوت جایگزین یك مطالعه كیفی شود. نگرانی دوم امیدواركنند ه تر است یعنی مردم از طریق اینترنت كتاب می خوانند اما همچنان مسائلی مطرح می شود. این مورد كه بیشتر به نظرسنجی اشاره شده در ژاپن نزدیك است دربرگیرنده مسائل فرهنگی تكنیكی گسترده ای در موضوع كتاب های چاپی و كتاب های شبكه ای است.


● موج سواری بر اینترنت
در مورد اول، مسأله بسیار گسترده تر است. اینترنت جذابیت و همچنین كارایی بالایی دارد. با این حال عمده كسانی كه به جای مطالعه كتاب، اینترنت را انتخاب می كنند، بیشتر از عنصر جذابیت اینترنت استفاده می كنند. شما تقریباً به هر كجا می توانید سرك بكشید و در برابر هر موضوع مورد جست وجو با طیف گسترده تری از موضوعات مرتبط روبه رو می شوید و این رشته دست به دست شما را در دنیای بی انتهای اینترنت می گرداند. اگر در هر كلیك هدف مشخصی وجود نداشته باشد، اینترنت مبدل به یك چرخ طولانی حال برای سرگرمی یا اطلاعات پراكنده می شود. در حقیقت به جای مطالعه كتاب شما به مطالعه اینترنت نپرداخته اید بلكه بیشتر به نوعی موج سواری در اینترنت عادت كرده اید.
اینترنت جدیدترین و در عین حال یكی از اعجاب آورترین یافته های بشر است اما به همان نسبت نیز می تواند ذهن و دقت مخاطب را در سطح بچرخاند. به حتم در این سفر بی پایان جذابیت های بسیاری وجود دارد ولی بسته به محیط و شخصیت افراد كمتر جایی برای تمركز، پرسش های كاربردی تر و مطالعه و استفاده وجود دارد.
دكتر محمد وفادار كارشناس IT در این مورد می گوید: «آسیب شناسی چنین مسأله ای بیشتر از آن كه اینترنت را زیر سؤال ببرد به شرایط و محیط پیرامونی ما برمی گردد. در حقیقت اینترنت یك وسیله و یك كانال ارتباطی است، اما نحوه مراجعه به آن به خلأهای ما برمی گردد. هر كس پرسش ها و كاستی های خاص خود را در برابر اینترنت مطرح می كند. در حقیقت اینترنت باید از سویی در جامعه كاربردی شود و این مسأله به مدارس، دانشگاه ها، مراكز تجاری و اقتصادی، مراكز فرهنگی و غیره برمی گردد و از سویی اینترنت می تواند جای خالی بسیاری از نداشته ها و خلأها را نیز پركند. بنابراین اینترنت یك بسته انباشته شده از اطلاعات، سرگرمی ها و منابع متعدد است.
ولی محیط اجتماعی و فرهنگی موجود است كه به نوع استفاده و یا حداقل كاربردی كردن اینترنت مربوط می شود. این كه ما اتومبیل داشته باشیم ولی بزرگراه برای راندن نداشته باشیم، مشكل كمپانی اتومبیل سازی نیست. این مشكل ماست كه چرا بزرگراه برای راندن اتومبیلی كه خریده ایم، نداریم.» با این حال این مسأله درگیر مسائل پیچیده اجتماعی و فرهنگی است.


● ورق زدن یا كلیك كردن
اما این كه آیا اینترنت خواندن می تواند جای كتاب خواندن را بگیرد اندكی مشخص تر است. در این جا ما تنها با یك مسأله روبه روییم و آن این كه آیا عمر كاغذ چاپی كتاب به انتهای خود نزدیك می شود و یا این كه مطالعه روی كاغذ ریشه دارتر و همچنین كاربردی تر از آن است كه برای همیشه جای خود را به صفحه های كتاب در اینترنت بسپارد. البته راه میانه ای هم وجود دارد، كتاب چاپی و كتاب اینترنتی می توانند مكمل هم باشند، می توانند بازار و مخاطبین خود را غنا ببخشند و همكاری مترقی تری داشته باشند.
نگاهی به كتابخوانی اینترنتی نشان می دهد كه به عنوان نمونه كتابخوانی اینترنتی از ۱۰ سال گذشته در كشور آمریكا رواج بیشتری پیدا كرده است، چنان كه ۲۳ درصد كاربران در این كشور كتاب های مورد علاقه خود را از طریق اینترنت مطالعه می كنند. همین مسأله موجب شده تا گردش مالی نویسندگان و مؤلفانی كه كتاب های خود را به صورت اینترنتی در اختیار خوانندگان قرار می دهند به ۷۵ میلیون دلار برسد. با این حال پژوهشگران عرصه كتاب نگاه بنیادی تری به این مسأله دارند.
بهروز حیدری كارشناس ارشد كتابداری و اطلاع رسانی در همین باره به محدودیت ها و موانعی كه درباره كتابخوانی اینترنتی وجود دارد اشاره می كند: «محدودیت دسترسی به خط اینترنتی و كامپیوتر به ویژه در كشورهای درحال رشد همچنان وجود دارد. با این حال كاهش بهای كامپیوتر و هزینه اتصال به اینترنت در سال های گذشته این مانع را از بین می برد. حق مؤلف و مالكیت معنوی نشر كتاب در محیط وب یكی از چالش ها و موانع دیگر است. نحوه پرداخت هزینه كتاب و استفاده از كارت های اعتباری در محیط وب نیز یكی دیگر از این موانع است. اما مسأله مهم دیگر به مشكلات كتاب خواندن در محیط وب برمی گردد. این كه آیا مانند كتابخانه های حقیقی، منابع موجود همواره قابل دسترس هستند، آیا نشانی آنها تغییری نمی كند، آیا تغییری در محتوای اطلاعات پدید نمی آید از سوی دیگر نشر الكترونیكی برخی لذت ها و جنبه های معنوی خواندن كتاب چاپی را از میان می برد. لذت ورق زدن صفحه كتاب های چاپی، مطالعه كتاب هنگام خواب یا هر حالتی كه خواننده احساس آرامش و راحتی كند، بردن كتاب به مدرسه، سفر یا محل كار و خواندن آن در هر زمانی كه به آن احتیاج است.
هدیه دادن و هدیه گرفتن كتاب، گردآوری كتاب های هنری و چیدن آنها در قفسه كتابخانه شخصی در نشر الكترونیكی امكانپذیر نیست. انسان ممكن است با یك كتاب چاپی انس بگیرد و بارها آن را بخواند و از تماس با آن لذت ببرد و یا در حاشیه آن مطالبی یادداشت كند كه در جهان الكترونیكی امكانپذیر نیست. بسیاری از افراد هم علاقه مندند تا به كتابفروشی ها بروند و به مرور قفسه های كتاب بپردازند. حال آن كه دنیای دیجیتال، جهانی خشن، ناپایدار و شاید هم بی وفا است. البته در ایران ممكن است به خاطر محبوب نبودن اینترنت، از نشریات الكترونیكی استقبال نشود. بهترین نقطه آغاز، این است كه نشر الكترونیك را به صورت دانشگاهی بررسی و تدریس كرد و اهمیت آن به صاحبان صنعت یادآوری شود. شركت های انتشاراتی می توانند با استفاده از هر دو شیوه نشر به سوددهی برسند. نویسنده هم مطلب خود را راحت تر و با هزینه بهتری به فروش می رساند و خواننده هم مطلب را سریع تر دریافت می كند.»


● اینترنت ماشین گسترش
در حقیقت كتاب اینترنتی بیشتر یك نقش مكمل و ارتقادهنده را دارد اما بسته به جذابیت هایی كه نشر كتاب دارد امكان پیشرفت دارد. این مسأله در جهان پیشرفته نیز از دریچه های عمیق تری بررسی شده است. یعنی به همان نسبت كه بازار كتاب چاپی و كتاب الكترونیكی در این كشورها رواج بیشتری دارد بررسی های كاربردی تری هم وجود دارد. یكی از استادان معتبر دانشگاه* در كتاب خود به نام «تأملی فلسفی در باره اینترنت» به موارد جالب تری اشاره می كند. این كه آیا آموزش از طریق اینترنت در نهایت می تواند به طور كلی جای آموزش چهره به چهره و عینی را بگیرد. او به طور خاص تكنولوژی اینترنت را چیزی می داند كه نخست برای ارتباط بین دانشمندان پدید آمد اما هم اكنون آنقدر فراگیر شده كه هر لحظه كاربرد تازه و غافلگیركننده ای برای آن كشف می شود. د
ر این تعریف اینترنت مقادیر هنگفتی از اطلاعات را دارد بدون آن كه كتابداری وجود داشته باشد تا آنها را طبقه بندی و انتخاب كند. بنابراین سازمان بندی اطلاعات بیشتر تك سطحی و انعطاف پذیر است؛ نوعی جست وجوی بازیگوشانه و غیرمتعهد به هدف كه همواره آمادگی گشایش به افق های جدید را دارد. او حتی درباره یادگیری از راه دور به تجربه تدریس در كلاس درس و حضور در سالن سخنرانی اشاره می كند، جایی كه مشاركت جویی شاگردان و حضور استاد موجب می شود تا نوعی مهارت عملی به وجود آید جایی كه نه تنها سبك معلم الهام بخش است، بلكه اطوار او نیز تقلید می شود. به بیان ساده تر، این اندیشمند معتقد است شكل حقیقی و حركت جسم های ما نقش اساسی در به وجود آمدن معنا دارد در غیر اینصورت نوعی مهارت سطح پائین به وجود می آید.
با این حال اگرچه پی بردن به چنین تعبیرهایی خارج از لطف نیست اما نگاه از این زاویه به اینترنت بیشتر مختص جوامع پیشرفته و محیط هایی است كه از مراحل اولیه ورود به تكنولوژی های جدید گذشته اند.
در نهایت به نظر می رسد اینترنت بیشتر یك محیط گسترده برای اطلاع رسانی بیشتر و كیفی تر است. همچنان كه كتاب های چاپی و مطالعه روی كاغذ عنصر انكارنشدنی فرهنگ است، اینترنت نیز می تواند به چنین مسأله ای كیفیت ببخشد، می تواند آن را گسترش دهد و دروازه های جدیدی بگشاید اما شاید همان گونه كه فیلسوف آمریكایی اشاره می كند اینترنت و فضای دیجیتال بیشتر برای ارائه افق های جدید است و كمتر می توان عمق، تمركز و معنا در چنین محیطی یافت؛ دو هدفی كه البته هنوز در افق نیازهای ضروری ما هستند.

مهری حقانی
گزارش: روزنامه ايران