حسابداری زیست محیطی ( مقالات , مطالب عمومی , موضو عات حسابداری , حسابداری سبز(محیط زیست)

[AreZoO]

حسابداری زیست محیطی ( مقالات , مطالب عمومی , موضو عات حسابداری , حسابداری سبز(محیط زیست)

مقدمه

در عصر حاضر باتوجه به وجود برخی از محدودیتهای زیست محیطی به ویژه در تجــارت جهـانی و تنگ شدن عرصه رقابت، به ناچار بعضی شركتهای انتفاعی از یك سو برای رفع این محدودیتها و دستیابی به درآمد بیشتر و یا كسب محبوبیت تجاری، مجبور به تحمل هزینه های زیست محیطی بوده و ازسوی دیگر برای ارزیابی مثبت عملكرد خاص حفاظت ازمحیط زیست، ناچار به كاهش هزینه های مزبور هستند.

برای مدیریت بر هزینه های زیست محیطی اولین نیاز لزوم شناسایی آنها است و همین طور هزینه یابی محیطی فعالیتی است كه می تواند موجب افزایش ارزش شركت گردد. استاندارد بین المللی ایزو سری 14000 یك سیستم كنترل مدیریتی است كه عملكرد زیست محیطی شركت را به گونه ای تعریف می كند كه نیازمندیهای این استاندارد را پوشش دهد و درمجموع برای این هدف است كه شركت بتواند فرایندها، ارتباطات و فعالیتهای خود را بدون ضرر به محیط زیست به انجام برساند. برخی شركتهای تجاری ایرانی ازجمله شركتهای فعال در بورس اوراق بهادار تهران، به ایجاد سیستم مدیریت زیست محیطی اقدام كرده و اگرچه در این راستا هزینه های واقعی به شركت تحمیـل مـی شود، لیكن در مقابل هزینه ها، منافع و ارزش افزوده ای را به دنبال خواهد داشت. موضوع حسابداری فعالیتهای زیست محیطی در قالب یك فعالیت مستقل قابل ارزیابی است و از یك طرف بنابه دلیل پیروی از یك الگوی بهبود مستمر در فرایند اجرای ممیزی زیست محیطی، بازخورد لازم سیستم اطلاعاتی حسابداری، تكمیل كننده ممیزی مزبور بوده، امكان ارزیابی عملكرد مدیران را در راستای بهبود مستمــر عملــی می سازد. ازطرف دیگر، گزارشگری مالی برون سازمانی، درخصوص عملكرد زیست محیطی، می تواند هزینه و منفعت برنامه های زیست محیطی و اهــداف مــدیــریت را برای استفاده كنندگان خارجی فراهم سازد و اگرچه برخی از منافع ناشی از تحمل هزینه های زیست محیطــی صرفاً كیفی است و قابل اندازه گیری عینی نیست، لیكن با افشای مناسب در گزارشگری مالی می توان دیدگاه مثبتی در میان سهامداران و بازار سرمایه ایجاد كرد و به تبع آن ازطریق افزایش (PRICE/EARNING PERSHARE)P/E و نهایتاً افزایش ارزش روز سهام، موجب افزایش ثروت سهامداران گردید.
باتوجه به مشكل عدم وجود اطلاعات حسابداری با صحت و دقت بیشتر در شركتهایی كه در كنار فعالیت اصلی خود، فعالیتهــای زیست محیطــی را هم مدیریت می كننــد، ضــرورت وجود یك سیستم هزینه یابی مناسب احساس می شود.

درحال حاضر نگرش تازه ای نسبت به آثار زیست محیطی ناشی از فعالیت صنعتی موسسات انتفاعی بروز كرده است كه این موضوع نگاه موسسات انتفاعی را از طراحی محصول و فرایندها تا خدمات پس از فروش دچار تغییرات عمده ای كرده است. این درحالی است كه ارزش واقعی منابع طبیعی ازجمله هوا، زمین، آب و غیرو كه برای تولید محصولات مختلف صرف می شود، در بهای تمام شده محصولات تولیدی به درستی منعكس نمی شود و صنایع سبز علی رغم تحمل هزینه های محیطی داخلی نسبت به صنایع غیرسبز مشابه، محصولاتی با كاربرد یكسان تولید می كنند. از این رو مدیریت نه تنها درخصوص كارآیی و اثربخشی فعالیت موسسه تحت سرپرستی خود مسئول است بلكه در مقابل هر آنچه كه در قبال فعالیت انتفاعی، درمورد مشكلات محیطی بروز می كند، نیز مسئول است. یك واحد انتفاعی دركنار مسئولیتهای اقتصادی ناچار است مسئولیت محیطی و یا اجتماعی را نیز بپذیرد.



حسابداری زیست محیطی



حسابداری محیط زیست كاربردهای متفاوتی دارد كه ازجمله می توان حسابداری درآمد ملی، حسابداری مالی و یا حسابداری مدیریت را نام برد، درحالی كه حسابداری درآمد ملی از دیدگاه یك مقیاس اقتصاد ملی به منابع و مصارف طبیعی نگاه می كند لیكن حسابداری مالی از نگاه استفاده كنندگان گزارشهای مالی به جهت تصمیم گیری و ارائه مسئولیتهای عمومی موضوع را بررسی می كند و بالاخره حسابداری مدیریت به عنوان یك سیستم اطلاعاتی با هدف پشتیبانی تصمیمات مدیریتی به موضوع نگاه می كند.

به جهت حساسیت موضوع زیست محیطی چه به عنوان یك الزام برون سازمانی و یا درون سازمانی، حسابداری زیست محیطی با قصد هزینــه یابی فعالیتهای زیست محیطی پیوند می یابد و موضوع هزینه به جهت واقعی بودن آن و تاثیری كه برعملكرد اقتصادی بنگاه انتفــاعی می گذارد بسیار حائزاهمیت است. آثار هزینه های زیست محیطی در فعالیت اقتصادی زمانی قابل توجیه خواهدبود كه نكات مثبتی در عملكرد آتی بنگاه انتفاعی به همراه داشته باشد.

[AreZoO]

هزینه یابی زیست محیطی


حسابداری مدیریت به عنوان یك سیستم پشتیبانی تصمیم در برخورد با هزینه های واقعی متحمله توسط بنگاه تجاری به ناچار هزینه های زیست محیطی را از سایر هزینه ها تفكیك كرده و با نگاهی متفاوت به ارائه اطلاعات مالی در این خصوص می پردازد. مدیریت بر هزینه از یك سو با عوامل خارجی و از سوی دیگر با عوامل داخلی بنگاه اقتصادی درگیر است. اگر عامل خارجی را رضایتمندی مشتری تلقی كرده، آنگاه كاهش هزینه ازطریق شناسایی عوامل آن با هدف حذف فعالیتهای بدون ارزش افزوده مواجه است و طیف آن عوامل از طراحی محصول تا خدمات پس از فروش را شامل می گردد. درحالی كه عامل خارجی، رضایتمندی زیست محیطی باشد، آنگاه كاهش هزینه از طریق شناسایی عوامل آن با هدف حذف فعالیتهای بدون ارزش اقتصادی مشكل خواهدشد. به عبارتی هزینه های زیست محیطی گاهی فاقد ارزش افزوده قابل تقویم بوده و بنگاه اقتصادی بنابه این محدودیت تمایلی به حذف فعالیتهای مخرب زیست محیطی نــدارد،لیكـن كنترل و كاهش هزینه این گونه فعالیتها را برنامه ریزی می كند و این به آن معنــا است كــه مدیریت بر هزینه زیست محیطی با هدف رضایت محیطی عملی است و برای انجام آن ناگزیر به تفكیك هزینه و انتخاب شاخصهای مناسب است.




گزارشگری زیست محیطی



از آنجایی كه حسابداری زیست محیطی گزارشگری زیست محیطی را نیز دربردارد و عملكرد زیست محیطی از دید استفاده كنندگان گزارشهای مالی حائزاهمیت است، لیكن اهداف گزارشگری عملكرد اقتصادی با اهداف گزارشگری زیست محیطی كاملاً انطباق نداشته، لذا به جهت محدودیت موجود در علائق استفاده كنندگان، نیاز به الزامات گزارشگری ویژه احساس می گردد.

از آن جهت كه بنگاههای انتفاعی مخارجی را تحت مــوضــوع زیست محیطی متحمل می شوند، لذا ارائه یك تصویر از عملكرد زیست محیطی كه حاوی منافع حاصل از تحمل هزینه های مزبور باشد، باتوجه به ساختار موجود حسابداری، دشوار است، به این جهت بسیاری ازبنگاههای انتفاعی هزینه فعالیتهای زیست محیطی را بدون مقابله با منافع آن، تنها به عنوان اقلام هزینه ای منظور كرده و در گزارشگری مالی به گونه ای موثر آنها را افشاء نمی كنند.

افشای هزینه های زیست محیطی در راستای حفظ ثروت سهامداران موجبات افزایش ارزش بنگاه انتفاعی را فراهم می سازد. و اگرچه منافع اینگونه هزینه ها قابل تقویم به ریال نیست، ولی درعین حال ایجاد تمایز در بنگاه انتفاعی به عنوان یك صنعت سبز را موجب می گردد و علی رغم وجود مزیتها در حفظ بــازار رقابتی در میان صنایع مشابه غیرسبز، از طـــریق ایجاد محبوبیت اجتماعی، آثار مفید و مـــوثری بر قیمت سهام اینگونه بنگاهها در بازار بــورس اوراق بهادار خواهد داشت، لذا گزارشگری زیست محیطی با نگــاه دقیق تری باید موردتوجه مدیران واحدهای اقتصادی باشد، به ویـــژه واحدهایی كه در زمینه زیست محیطی متحمــل مخارج زیادی می گردند.




عوامل بازدارنده توسعه حسابداری محیط زیست



با توجه به رشد روزافزون جمعیت و محدود بودن منابع طبیعی در دسترس، امروزه مسئله حفاظت از محیط زیست به‌عنوان یكی از مهمترین مسائل جامعه بشری مطرح شده است. نكته حائز اهمیت این است كه حفظ محیط زیست محدود به مرزهای سیاسی و جغرافیایی نیست و اهتمام جمعی همه ساكنان كره زمین را می‌طلبد. با نگرش سیستمی، مسئله حفظ محیط زیست نیازمند یك سیستم مدیریت زیست‌محیطی است كه به‌صورت یكپارچه با سایر سیستمهای مدیریتی به اجرا درآید. سیستم اطلاعات حسابداری به‌عنوان جزء مهمی از سیستم اطلاعات مدیریت می‌تواند نقش بسزایی در كمك به حفاظت از محیط زیست از سوی شركتهای تولیدی آلاینده برعهده بگیرد. اینكه مخارج مصرف شده برای محیط زیست از سوی شركت چگونه در حسابها منعكس شود یا نحوه افشای آنها چگونه باشد مسائلی است كه حسابداری می‌تواند با پرداختن به آنها رویه و اطلاعات مناسبی برای مدیریت ارائه كند. اما لازمه چنین كمكی مستلزم وجود قوانین و مقررات جهت حفاظت محیط زیست برای شركتهای تولیدی و همچنین ایجاد رهنمودهای حسابداری لازم از سوی مجامع حرفه‌ای حسابداری است. از سوی دیگر آگاهی و اهمیت دادن مدیران به سیستمهای كنترلی محیط زیست در شركت می‌تواند موجب كاهش آلودگی شود.

با توجه به اینكه در طی سالهای اخیر وضعیت آلودگی كشورمان روند افزایشی داشته است و شركتهای تولیدی در این زمینه سهم زیادی دارند بر آن شدیم تا با نشان دادن نقش حسابداری در جهت كمك به كاهش آلودگی از طریق تاثیر مخارج و افشای مالی و ارائه اطلاعات مناسب به مدیریت، قدمی هر چند ناچیز در این زمینه برداریم.

“بحران آلودگی هوا بویژه در تهران به‌حدی رسیده است كه كارشناسان می‌گویند برای نجات جان هزاران سالخورده و بیمار باید چاره‌ای اساسی اندیشیده شود. هنوز آماری از قربانیان آلودگی هوا در تهران منتشر نشده است، اما می‌توان حدس زد آلودگی هوا، عامل مرگ انبوهی از 19000 قربانی سكته‌های قلبی و مغزی در سال 1371 بوده است” .

“حدود 60 درصد صنایع كشور، در تهران و پیرامون آن متمركز شده است. این تراكم غیراصولی و بی‌رویه فیزیكی از علل اصلی آلودگی شدید هوا و محیط زیست است” .
روابط نزدیك اقتصادی، سیاسی، بازرگانی، صنعتی، فرهنگی و آموزشی ایران با برخی از كشورهای پیشرفته جهان سبب شده است كه دامنه پیشرفت و توسعه تكنولوژی كشور ما را نیز دربر بگیرد.
نیاز به نوعی سیستم مقدماتی برای تدوین و رسمیت بخشیدن به مسائل، بخصوص با توجه به كیفیت موجود اطلاعات زیست‌محیطی، در درجه اول اهمیت قراردارد. گرایش هواداری از محیط زیست به‌عنوان یك فلسفه، طرفداران فراوانی یافته است. با این حال هنوز جای حسابداری در ایفای نقش در كمك به حفاظت محیط زیست از طریق ارائه و افشای اطلاعات در این زمینه به استفاده‌كنندگان داخلی و خارجی، خالی است. دستیابی به گزارشهای حسابداری محیط زیست در كنار سایر گزارشها می‌تواند جامعه را به‌طور كامل در جریان پیشرفت رسیدگیها به خطرات زیست‌محیطی موجود و آینده قرار دهد.

[AreZoO]

عوامل موثر در توسعه محیط زیست


در تحقیقی كه برای بیان عوامل بازدارنده توسعه حسابداری محیط زیست در ایران صورت گرفت سه فرضیه به شرح زیر تدوین شده است:

فرضیه اول‌ـ بین استقرار ضوابط و استانداردهای زیست‌محیطی و توسعه حسابداری محیط زیست رابطه معنیداری وجود دارد.

فرضیه دوم‌ـ بین وجود مجامع و گروههای متخصص زیست‌محیطی و توسعه حسابداری محیط زیست رابطه معنیداری وجود دارد.

فرضیه سوم‌ـ بین آگاهی مدیران از اهمیت و اثرات استفاده از سیستمهای كنترلی محیط زیست و توسعه حسابداری محیط زیست رابطه معنیداری وجود دارد.

از روش تحقیق زمینه‌یابی، برای شناخت دیدگاههای افراد صاحبنظر و ذینفع استفاده شده است و در این روش از پرسشنامه برای تعیین نظرات موافق و مخالف با طرح یا الگوی جدید استفاده می‌شود.
در سه فرضیه این تحقیق، متغیر وابسته«توسعه حسابداری محیط زیست» بوده كه می‌خواهیم تاثیر متغیر مستقل را برآن معلوم و مشخص سازیم و متغیرهای مستقل شامل «ضوابط و استانداردهای زیست‌محیطی» در فرضیه اول و «وجود مجامع و گروههای متخصص زیست‌محیطی» در فرضیه دوم و «آگاهی مدیران از اهمیت و اثرات استفاده از سیستمهای كنترلی محیط زیست» در فرضیه سوم هستند.

این تحقیق شامل شركتهایی است كه سهم چشمگیری در آلودگی محیط زیست دارند اما تعداد درخور توجهی از صنایع آلاینده عمدتاً دولتی و نظامی‌اند و از شمول گزارشگری برون‌سازمانی معافند و از نظام حسابداری بازرگانی پیروی نمی‌كنند و برخی هزینه‌ها از جمله هزینه‌های محیط زیست را درنظر نمی‌گیرند؛ لذا این شركتها مشمول جامعه آماری این تحقیق نیستند. از طرفی دیگر چون 60 درصد صنایع كشور در اطراف تهران تمركز یافته‌اند لذا جامعه آماری این تحقیق تمامی شركتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران را كه آلاینده محیط زیست هستند و در محدوده استان تهران قرار گرفته‌اند، دربر می‌گیرد.



در این تحقیق از آزمونهای زیر استفاده شده است:

· آزمون اعتمادپذیری كرن‌باخ،

· آزمون t استیودنت،

· آزمون نسبت موفقیت در جامعه.

[AreZoO]

یافته‌های تحقیق


براساس بررسیهای انجام گرفته برروی اطلاعات به‌دست آمده از پرسشنامه، بیشتر پاسخ‌دهندگان اعتقاد دارند كه قوانین و مقررات محیط زیست مربوط به شركتهای تولیدی از نظر تئوری و عملی دارای ضعف و نقص است و این قوانین توانایی وادار كردن شركتها به‌رعایت موارد حفاظت محیط زیست ندارد زیرا اولاً بیشتر انها قدیمی است و مجازاتهای وضع شده در آنها با وضعیت امروز جامعه تناسب ندارد و ثانیاً از ضمانت اجرایی كافی برخوردار نیست، لذا نیاز به اصلاح یا تدوین قوانین جدید برای جلوگیری یا كاهش خسارات زیست‌محیطی شركتهای آلاینده بسیار ضروری است. همچنین به‌نظر پاسخ‌دهندگان وجود استانداردی درخصوص نحوه برخورد با مسائل زیست‌محیطی و انعكاس آن درحسابها و افشای اطلاعات مربوطه لازم است و این رهنمود را می‌توان توسط مجامع حرفه‌ای حسابداری مانند هیئت تدوین استانداردهای حسابداری ارائه كرد زیرا این مجامع می‌توانند شركتها را به رعایت این رویه‌ها ملزم كنند و اطلاعات افشا شده بر این اساس ممكن است بر تصمیمات استفاده‌كنندگان صورتهای مالی تاثیر بگذارد.

در نظرسنجی انجام گرفته در این تحقیق، مشخص شد كه از 72 شركت حاضر در نمونه، 63 شركت دارای آلودگی هوا بوده‌اند و 5/85 درصد این شركتها اعلام داشته‌اند كه از فیلتر یا ابزار مناسب دیگری برای كاهش یا جلوگیری آلودگی استفاده می‌كنند و بقیه شركتها فاقد این سیستمهای جلوگیرنده آلودگی هستند. 80 درصد شركتهایی كه از ابزارهای كنترلی محیط زیست استفاده می‌كنند هر سال اقدام به مرمت این ابزارها می‌كنند و بیش از نیمی از آنها اعلام داشته‌اند كه این مخارج برای شركتها سنگین نیست و تحت عنوان مناسبی در حسابها منعكس نمی‌شود و در مقایسه با سایر هزینه‌ها نیز اهمیت چندانی ندارد. با توجه به این كه آلاینده‌های این شركتها برای جامعه مضر است و هر روز خبرهای متعدد درباره خسارات آن به اشخاص و محیط می‌شنویم می‌توان نتیجه گرفت كه این شركتها به‌علت نبود قوانین و مقررات، اهمیت چندانی به صرف مخارجی برای جلوگیری یا كاهش آلاینده‌های خود نمی‌دهند.

از طرف دیگر از 72 شركت حاضر در نمونه، 70 شركت دارای ضایعات بوده‌اند و 5/85 درصد آنان اعلام كرده‌اند كه ضایعات آنان از فرایند تولیدی شركت ناشی می‌شود و از این عده، 3/85 درصد گفته‌اند كه در شركتهای مولد ضایعات، امكان بازیافت ضایعات وجود دارد، اما اطلاعات به‌دست آمده نشان می‌دهد كه فقط 4/44 درصد آنان می‌توانند ضایعات را بازیافت كنند و بقیه این كار را انجام نمی‌دهند. جالب اینجاست كه از میان شركتهایی كه ضایعات را بازیافت نمی‌كنند 1/66 درصد گفته‌اند كه برای جابه‌جایی ضایعات مخارجی را متحمل می‌شوند و مابقی خرجی در این زمینه ندارند! پس باید دید چگونه ضایعات بازیافت نشده بدون هیچ هزینه‌ای دفع می‌گردند!
همچنین شركتهایی كه دارای آلودگی ضایعات هستند برای مخارج این آلودگی غالباً سرفصل مشخصی ندارند و میزان مخارج این آلودگی نیز برایشان با اهمیت نیست.
از میان شركتهای حاضر در نمونه، 60 درصد اعلام كرده‌اند كه اقداماتی برای كاهش آلاینده‌های خود انجام داده‌اند و 83 درصد همین شركتها ابراز داشته‌اند نتیجه این اقدامات، ثمربخش بوده است و سرانجام باید گفت كه در بین شركتها، 58 درصد اظهار داشته‌اند توانایی لازم برای اطلاع‌رسانی به افراد جامعه را دارند. از همین تعداد 6/58 درصد نتیجه این كار را ثمربخش دانسته‌اند.
نتیجه گیری در این تحقیق كوشیده‌ایم عواملی را كه موجب توسعه نیافتن حسابداری محیط زیست در ایران شده است بررسی و بیان كنیم و با ایجاد توجه از دیدگاه حسابداری به محیط زیست، تلاشی در جهت حفاظت از محیط زیست انجام داده باشیم. به‌عبارت دیگر به‌دنبال این بودیم كه برای حفاظت از محیط زیست راه‌حلی از دید حسابداری ارائه كنیم و از طرف دیگر جایگاه حسابداری محیط زیست را نیز تبیین نماییم و برای پرسشهای زیر پاسخهایی بیابیم:


• آیا شركتهای آلاینده محیط زیست مجبور به انجام مخارج زیست‌محیطی در جهت كاهش یا جبران آلاینده‌های خود هستند؟

• آیا شركتها رهنمود یا رویه مناسبی برای برخورد و انعكاس مخارج محیط زیست دارند؟
• آیا مدیران برای جامعه و محیط زیست اهمیت قائل هستند و در جهت حفاظت از آن تلاش می‌كنند؟
• آیا مدیران می‌توانند به جامعه اطلاعات مناسبی درباره مخارج زیست‌محیطی سازمان و همچنین سیستمهای كنترلی آن ارائه دهند؟



در پاسخ به مسائل و مشكلات، نیاز به قوانین و مقررات مناسب و بهنگام و لزوم توجه مجامع حرفه‌ای حسابداری به موضوع حسابداری محیط زیست و همچنین توجه و آگاهی مدیران به سیستمهای كنترلی حفاظت از محیط زیست و سعی در انجام مخارجی در جهت جبران آلودگی را مطرح كردیم.
به‌طور مشخص می‌توان نتایج این تحقیق را به‌شرح زیر بیان كرد:


1ـ ملاحظات زیست‌محیطی در نتیجه استفاده نامتناسب از منابع طبیعی به‌وجود آمده است. این امر مفهوم توسعه‌ای ناپایدار را پدید آورده كه هدف آن شناسایی هزینه‌های استفاده از منابع طبیعی و ارتقای برابری بین‌نسلی است. همزمان با تخریب محیط زیست كه اخیراً از حدود آستانه گذشته، شرایط لازم برای حسابداری منظم محیط زیست جهت ارتقای سطح شفافیت و پاسخگویی شركتها و موسسه‌ها به‌وجود آمده است.

حسابداری محیط زیست نه‌تنها باید یك سیستم هشداردهنده كافی را برای حوادث زیست‌محیطی فراهم آورد، بلكه در نهایت ملاحظات اكولوژیك را در حاكمیت نیز ارتقا بخشد. در حالی‌كه می‌توان با برجسته كردن توجه فوری و متمركز، آغازی مقدماتی را در این زمینه پدید آورد نیاز به یك قانون جامع جهت پرداختن به مسئله لوازم افشا و حسابداری آنها در یك حالت نظام‌مند همچنان وجود خواهد داشت.

2ـ یكی از گامهای اولیه و در عین‌حال اساسی وموثر در جهت مقابله با آلودگی و انهدام محیط زیست و نیز تعقیب و مجازات مرتكبین جرایم علیه محیط زیست، تدوین و تنظیم قوانین و مقررات حوزه‌های مختلف محیط زیست است. كشورها به‌منظور موفقیت هرچه بیشتر در جهت حمایت از محیط زیست و جلوگیری از انواع آلودگیها و انهدام مظاهر محیط زیست، تلاش دارند با توجه به توسعه و پیشرفت صنعت و تكنولوژی و ایجاد اشكال جدید آلودگی و نیز تجربیاتی كه در رویه قضایی به‌دست می‌آورند، قوانین و مقررات مترقی و در عین‌حال موثر و مفید را تصویب و اجرا كنند. در زمینه قوانین و مقررات مربوط به محیط زیست در كشور ما، با توجه به تحولات و رشد صنایع و دگرگونی و بروز انواع آلودگیها، ضروری است قوانین و مقررات زیست‌محیطی مختلفی در زمینه‌های گوناگون، بویژه در زمینه‌هایی كه خلاء بیشتری وجود دارد تدوین و تصویب گردد. همچنین برخی از قوانین و مقررات مربوط به شركتهای آلاینده محیط زیست نیازمند بازبینی و اصلاح است، تا شركتها با توجه به وضعیت امروزی بتوانند مفید واقع گردند. وضع و اصلاح قوانین، منجر به پیگیری و توجه بیشتر شركتها نسبت به جلوگیری از ایجاد آلاینده‌ها یا كاهش آنها و ارائه گزارش درباره وضعیت عملكردشان درمورد نحوه برخورد با آلاینده‌ها و روشهای به‌كار گرفته شده برای جلوگیری یا كاهش آلودگی خواهد بود.

3ـ سازمانها برای استفاده و به‌كارگیری این سیستم حسابداری نیاز به آشنایی با آن و داشتن رویه و رهنمود مناسبی، كه از سوی مراجع تدوین‌كننده الزامی شده باشد، دارند. پس لازم است مراجع تدوین‌كنندة رهنمود در زمینه حسابداری، رویه و دستورعمل مناسبی در مورد نحوه برخورد سازمانها با مخارج زیست‌محیطی ارائه دهند تا در نهایت منجر به ایجاد و به‌كارگیری عمومی حسابداری محیط زیست شود.

4ـ سازمان حفاظت محیط زیست علاوه بر مسئولیت تهیه و تدوین و اعلام استانداردهای لازم و یا تكمیل استانداردهای موجود، لازم است امر هدایت جریان تنویر افكار عمومی و آموزش مدیران ارشد در رابطه با استانداردهای جهانی محیط زیست را به‌دست گیرد. پایه اصلی استانداردهای سری ایزو 14000 (ISO 14000) تعهد و اعتقاد قلبی مدیریت ارشد به لزوم حفظ محیط زیست و مسئولیت در قبال نسل بعدی است و این مهم تنها از طریق آموزش مدیران مسئول در جهت آشنایی با آلودگیهای ناشی از صنایع، اثرات مخرب آنها بر محیط زیست، راههای كاهش آلودگی و قوانین و مقررات و استانداردها انجام می‌گیرد و در صورتی‌كه مدیران به نظامهای جلوگیرنده آلودگی و حفاظت محیط زیست اهمیت دهند خواهان انجام مخارجی برای جبران خسارات زیست‌محیطی می‌شوند و می‌كوشند بدرستی نحوه برخورد خود را در حفاظت از محیط زیست برای جامعه افشا كنند و این قدم آخر از طریق سیستم اطلاعات حسابداری به‌عنوان ابزاری مناسب برای كمك به مدیریت انجام می‌گیرد.
5ـ حسابداری محیط زیست شامل مجموعه فعالیتهایی است كه موجب افزایش توان سیستمهای حسابداری در جهت شناسایی و ثبت و گزارشگری آثار ناشی از تخریب و آلودگی محیط زیست می‌شود. با توجه اینكه در طی سالهای اخیر وضعیت آلودگی كشور ما روند افزایشی داشته و شركتهای تولیدی در این زمینه سهم زیادی داشته‌اند، توجه به حسابداری محیط زیست بسیار لازم و ضروری است. در سایر كشورها مفهوم گزارشگری مخارج زیست‌محیطی شركتها از چند دهه قبل آغاز شده و تحقیقات بسیاری در این زمینه صورت گرفته است. اما با اینكه اكنون، ما در ایجاد خسارات به محیط زیست و آلودگیهای مختلف در حال سبقت از بسیاری از كشورها هستیم، در این زمینه تحقیقات مناسبی صورت نگرفته است.

[AreZoO]

با توجه به نتایج این تحقیق می‌توان پیشنهادهای زیر را ارائه كرد:

1ـ توسعه نیافتن حسابداری در زمینه برخورد با مخارج محیط زیست در درجه اول به این علت است كه شركتها الزام و اجباری در این زمینه ندارند لذا بازبینی و توجه به اصلاح یا تدوین برخی قوانین لازم است.

2ـ‌ نبود دستورعمل اجرایی درباره نحوه برخورد و انعكاس مخارج زیست‌محیطی، شركتها را با مشكل نحوه انعكاس رو به‌رو ساخته و موجب به‌كارگیری رویه‌های متفاوت شده است. پس لازم است رهنمود یكنواخت و مناسب تهیه و تدوین گردد تا عملكرد زیست‌محیطی سازمانها نیز به اطلاع استفاده‌كنندگان اطلاعات مالی برسد.

3ـ در آموزش حسابداری، باید ضمن تدریس پیشرفتهای حسابداری، نیازهای جامعه مورد توجه قرار گیرد و یكی از این نیازها وجود محیطی سالم و پاك برای زیستن است. لذا لازم است توجهی هر چند ناچیز در مباحث حسابداری به محیط زیست و نحوه انعكاس مخارج آن صورت پذیرد.
4ـ دانشگاهها باید با فراهم آوردن منابع مطالعاتی از سایر كشورها، امكان بررسی و تحقیق در هر زمینه از مشكلات جامعه كه با حسابداری مرتبط می‌باشد را ایجاد نمایند.



به‌علاوه، توجه پژوهشگران به عرصه‌های زیر می‌تواند به توسعه حسابداری محیط زیست در ایران كمك كند:

-1 تحقیق حاضر درباره عوامل بازدارنده توسعه حسابداری محیط زیست در ایران انجام شده است و به‌طور كلی این سیستم را معرفی می‌كند. محققان می‌توانند براساس جزئیات به تكمیل این تحقیق بپردازند مثلاً روی بدهیهای محیط زیست یا نحوه برخورد با مخارج محیط زیست یا نحوه افشا و... به تحقیق بپردازند.

2ـ تحقیق حاضر درباره شركتهای سهامی عام پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار صورت گرفته است. می‌توان این تحقیق را در مورد شركتهای دولتی كه از استانداردهای خاص خود پیروی می‌كنند انجام داد.
3ـ مشكلات و خسارات شركتها با محیط در كشور ما روزبه روز افزایش می‌یابد و در نتیجه نیاز به سیستم حسابداری جهت انعكاس مخارج شركتها بیشتر می‌شود. نیاز به تحقیقاتی در زمینه نحوه افشای گزارشهای اجتماعی و تاثیر آن بر تصمیم سرمایه‌گذاران یا قیمت سهام و... را می‌توان مورد توجه قرار داد.
4ـ برای اینكه از نحوه انعكاس صحیح مخارج زیست‌محیطی در گزارشهای شركتها مطمئن شویم نیاز به اشخاص یا گروههایی داریم تا بر آنها نظارت و اظهارنظر كنند. لذا حسابرسی مخارج زیست‌محیطی شركتها نیز می‌تواند برای جامعه ما بسیار ضروری باشد

[negar66]

حسابداري محيط زيست
چكيده:
در اين مقاله حسابداري محيط زيست، جايگاه آن، هزينه يابي، كاربردها و ضرورت وجود آن مورد بررسي قرار گرفته است. حسابداري محيط زيست اطلاعاتي را فراهم مي كند كه در امر ارزيابي، عملكرد، كنترل، تصميم گيري و گزارشگري به مديران كمك مي كنند در ابتداي به وجود آمدن مباحث مربوط به حسابداري محيط زيست شركتها تمايلي به افشاي زيانهاي وارده به محيط زيست در صورتهاي مالي خود نداشتند اما بر اثر مرور زمان و افزايش ميزان خسارتها، شركتها ناگزير به رعايت اين مسائل شدند. شناخت هزينه هاي زيست محيطي مرتبط با توليدات يك شركت يا سازمان، براي تصميم گيري درست مديريت بسيار حائز اهميت مي باشد. استفاده از حسابداري محيط زيست در موضوعاتي مثل هزينه يابي، تحليل هاي سرمايه گذاري، تمصيمات راهبردي مديريت، نمود بيشتري پيدا كرده است. امروزه بسياري از شركتها با مسائل زيست محيطي روبرو هستند و در جستجوي شيوه اي مناسب جهت گزارش و افشاي اطلاعات براي عموم مردم مي باشند. در نتيجه لزوم به كارگيري حسابداري محيط زيست به عنوان تلاشي در جهت حفاظت از محيط زيست مي باشد.
واژگان كليدي:
محيط زيست - حسابداري - هزينه يابي - آلودگي محيط زيست - حفاظت از محيط زيست- افشاء

مقدمه:
با توجه به رشد روز افزون جمعيت و محدود بودن منابع طبيعي در دسترس، امروزه مسأله حفاظت از محيط زيست به عنوان يكي از مهمترين مسائل جامعه بشري مطرح شده است. با نگرش سيستمي مسأله حفظ محيط زيست نيازمند يك سيستم مديريت زيست محيطي است كه بصورت يكپارچه با ساير سيستم هاي مديريتي به اجرا در آيد. سيستم اطلاعاتي حسابداري به عنوان جزء مهمي از سيستم اطلاعاتي مديريت مي تواند نقش بسزايي در كمك به حفاظت از محيط زيست از سوي شركتهاي توليدي آلاينده بر عهده بگيرد. اينكه مخارج مصرف شده براي محيط زيست از سوي شركت چگونه در حسابها منعكس شود يا نحوه افشاي آنها چگونه باشد مسائلي است كه حسابداري مي تواند با پرداختن به آنها رويه و اطلاعات مناسبي براي مديريت ارائه كند از طرفي روابط نزديك اقتصادي، سياسي، بازرگاني، صنعتي، فرهنگي و آموزشي ايران با برخي از كشورهاي پيشرفته جهان، سبب شده است كه دامنه پيشرفت و توسعه تكنولوژي، كشورها را نيز در برگيرد.
در عصر حاضر با توجه به وجود برخي از محدويت هاي زيست محيطي به ويژه در تجارت جهاني و تنگ شدن عرصه رقابت، همگان بر اين موضوع توافق دارند كه مديران واحدهاي تجاري تحت فشار فزاينده اي هستند كه نه تنها بايد هزينه هاي عملياتي را كاهش دهند، بلكه بايد تاثيرات زيست محيطي حاصل از فعاليت هاي عملياتي خود را نيز به حداقل برسانند. اين اعمال فشار از طرف گروه هايي نظير سهامداران، دولت، رسانه هاي گروهي، مصرف كنندگان، سرمايه گذاران و ديگر سازمان ها اعمال مي شود حسابداري زيست محيطي، سازمان را به ابزاري مجهز مي كند كه در سيستم حسابداري سنتي تجديد نظر كرده و آنرا به گونه اي اصلاح نمايد كه بتواند اطلاعات مربوط به هزينه هاي زيست محيطي را پردازش و به گونه اي مناسب گزارش و در اختيار مديران قرار دهد. سيستم حسابداري زيست محيطي، مبتني بر انديشه تحول حسابداري كلاسيك و تكميل آن است در اين راستا، بايد هزينه هاي ناشي از آلودگي و رفع آن به عنوان تابعي از توليد يا خدمات نيز در كنار سود و هزينه حاصل از خود كالاها و خدمات محاسبه شود. حسابداري زيست محيطي مي تواند حلقه ارتباطي بين مديران زيست محيطي و حسابداران ايجاد و هر دو گروه را تشويق كند كه با كار در كنار يكديگر به سويي حركت كنند كه در آينده، هم عملكرد مالي و هم عملكرد زيست محيطي شركت بهتر شود.

حسابداري محيط زيست چيست؟
حسابداري محيط زيست اطلاعاتي را فراهم مي كند كه در امر ارزيابي عملكرد، كنترل، تصميم گيري و گزارشگري به مديران كمك مي كنند و همچنين بر مفاهيم اقتصادي و زيست محيطي بنا شده و از آنجايي كه از ارزش هايي استفاده مي كند كه از بازار ناشي نمي شود، استفاده از آن مستلزم ايجاد تغيير در فرهنگ است. حسابداري زيست محيطي، بخشي از اين تغييرات را در سازمان و وسيعتر از آن در جامعه ارائه مي كند و با ارائه شناخت اساسي بيشتر و مشاركت در فعاليت هاي كاري روزانه، به تعيين هدف توسعه مستمر به عنوان رويكردي خاص كمك مي كند.
حسابداري محيط زيست، شاخه اي از حسابداري است كه به جمع آوري اطلاعات هزينه هاي زيست محيطي و به كارگيري اطلاعات در انجام محاسبات مربوط به قيمت تمام شده كالاها و خدمات مي پردازد.
از سوي ديگر حسابداري محيط زيست را مي توان شامل مجموعه فعاليت هايي دانست كه موجب افزايش توان سيستم هاي حسابداري در جهت شناسايي، ثبت و گزارشگري آثار ناشي از تخريب و آلودگي زيست محيطي مي شود و مبتني بر تلفيق زيست محيطي به عنوان يك منبع سرمايه و لحاظ كردن هزينه هاي زيست محيطي به عنوان يكي از هزينه هاي قابل قبول در فرآيندي اقتصادي و محاسباتي است.

تاريخچه و جايگاه حسابداري محيط زيست:
دهة هفتاد ميلادي زمان شروع اوليه طرح مباحث حسابداري محيط زيست مي باشد در آن زمان شركتهاي صنعتي با مفهوم گزارشگري بدهيهاي زيست محيطي روبرو شدند. شركتهاي مزبور در ابتدا تمايلي به افشاي زيانهاي وارده به محيط زيست در صورتهاي مالي خود نداشتند، اما بر اثر مروز زمان و افزايش ميزان خسارتها، شركتها ناگزير به رعايت اين مسائل شدند. در سال 1975 هيئت تدوين استاندارهاي حسابداري نشرية شماره 5 را تحت عنوان حسابداري رويدادهاي احتمالي، جهت كمك به شناسايي اين وضعيت منتشر كرد كه بر اساس آن مي بايست خسارتهاي احتمالي به محيط زيست در صورتهاي مالي گزارش شود. بدهيهاي جبران خسارتهاي وارده به محيط زيست به عنوان زيان احتمالي شناخته مي شد، اما به دليل مشكلات آينده كه در برآورد ميزان اين زيانها وجود داشت هيچ شركتي به درستي از رهنمود مزبور پيروي نمي كرد. بنابراين نياز به تدوين رهنمود جديدي احساس مي شد. در سال 1976 ، تفسير شمارة ( 14) توسط هيئت تدوين استانداردهاي حسابداري تحت عنوان برآورد مبلغ زيان منتشر شد ولي هيچ اظهار نظري در مورد به تاخير انداختن ثبت هزينه هاي زيست محيطي نكرد. در نهايت قانون حفاظت و بازيافت منابع محيط زيست در سال 1976 و قانون جامع مسئوليت، غرامت و بدهي محيط زيست در سال 1980 ميلادي تصويب شد. همچنين در سال 1990 ميلادي، هئيت تدوين استاندارهاي حسابداري نشريه شماره( 8 – 90) تحت عنوان سرمايه اي كردن هزينه هاي آلودگي محيط زيست را منتشر كرد در اين راستا مي شد به اين نتيجه رسيد كه مخارج بدهيهاي محيط زيست بايد بر اساس طرحي مشخص جهت كاهش آلودگي تعيين شود.
استقرار حسابداري زيست محيطي با توجه به وجود يك تغيير فرهنگي عمده مشابه در جامعه مي تواند بازتاب متفاوتي داشته باشد. از مدت ها قبل چنين نگرشي در خصوص توجه به اثرات اجتماعي و زيست محيطي فعاليتهاي تجاري وجود داشته است اما در عين حال اقتصاد پولي، عامل توسعه جوامع در طي 300 سال گذشته بوده است.
دليل استفاده از اصطلاح حسابداري زيست محيطي، بيان اين است كه اكو سيستمي وجود دارد كه محدويت هاي عملي ما در زمينه وابستگي را در مقايسه با محدويت هاي عمده امروزي مثل منافع يك شركت خاص، افراد حرفه اي، تجارت، اقتصاد يا بازار بيان مي كند.

هزينه هاي زيست محيطي و چگونگي برخورد با آن:
شناخت هزينه هاي زيست محيطي مرتبط با توليدات يك شركت يا سازمان، براي تصميم گيري درست مديريت بسيار حائز اهميت مي باشد. رسيدن به اهدافي مثل كاهش هزينه هاي زيست محيطي، افزايش درآمد و بهبود عملكرد زيست محيطي، مستلزم توجه به هزينه هاي زيست محيطي جاري، آتي و بالقوه مي باشد. علاوه بر اين، تشخيص هزينه هاي زيست محيطي از ديگر هزينه ها آشكار و واضح نيست. وقتي براي مؤسسه اي هزينه هاي زيست محيطي معيني در دوره جاري، محتمل
مي شود بايد براي كدام دوره حسابدراي هزينه شود؟ آيا بايد سرمايه اي تلقي گردد و يا هزينه و يا تعديل دوره قبل؟
هزينه هاي زيست محيطي كه در نتيجه مخارج جاري ايجاد مي شود به وضوح در صورتهاي مالي شناسايي خواهد شد و آندسته كه در نتيجه مخارج آينده مورد انتظار متحمل مي شود زماني در صورتهاي مالي شناسايي خواهد شد كه داراي معيارهاي شناسايي بدهي باشد. در صورتيكه هزينه زيست محيطي ناشي از تغيير در برآورد باشد، مطابق با استانداردهاي مربوط به تغيير در برآورد با آن برخورد مي شود اگر هزينه اي كه به تازگي شناسايي شده تغيير در برآورد نباشد، بررسي منافع اقتصادي مخارج با توجه به اينكه در چه دوره اي منفعت داشته يا منافعش شناسايي خواهد شد ضروري است . استاندادهاي فعلي حسابداري و اصول اساسي چارچوب گزارشگري مالي تعيين مي كنند كه كدام هزينه ها بايد براي دوره هاي قبل، دوره جاري و دوره هاي آينده در نظر گرفته شوند. هزينه زيست محيطي شناسايي شده در دوره جاري كه براي پاكسازي يا پرداخت جريمه تحمل شده است در صورتيكه بخاطر خسارت به محيط زيست در دوره هاي قبل باشد بعنوان هزينه دوره هاي قبل در نظر گرفته مي شود و آندسته از هزينه هاي محيط زيست كه بطور مستقيم يا غير مستقيم با منافع دوره جاري مرتبط هستند بايد در دوره جاري هزينه شوند همچنين هزينه هاي محيط زيست كه داراي منافع اقتصادي آتي مورد انتظار هستند بايد به عنوان هزينه هاي انتقالي يا سرمايه اي تلقي گردند.
شناسايي و تفسير هزينه هاي زيست محيطي و ارتباط آنها با فرآيند توليد محصولات و يا دارايي هاي شركت براي تصميم هاي بهينه مديريت مهم است. رسيدن به اهدافي مانند كاهش مخارج زيست محيطي، افزايش درآمدو بهبود عملكرد زيست محيطي شركت مستلزم توجه خاص مديريت به هزينه هاي زيست محيطي جاري و آينده است.
چگونگي تعريف شركت از هزينه هاي زيست محيطي به اين موضوع بستگي دارد كه مي خواهد از اين اطلاعات در چه زمينه اي استفاده كند. اگرچه بنگاههاي انتفاعي هزينه هايي را تحت موضوع زيست محيطي متحمل مي شوند اما ارائه تصويري از عملكرد زيست محيطي حاوي منافع حاصل از تحمل هزينه هاي مزبور، با توجه به ساختار موجود حسابداري، دشوار است. به همين دليل بسياري از بنگاههاي انتفاعي هزينه فعاليت زيست محيطي را بدون مقابله با منافع آن به عنوان اقلام هزينه منظور كرده و در گزارشگري مالي به گونه اي مؤثر آنها را افشاء نمي كنند. افشاي هزينه هاي زيست محيطي در راستاي حفظ ثروت سهامداران باعث افزايش ارزش بنگاه اقتصادي مي شود. اگر چه منافع اين هزينه ها قابل ارزيابي به ريال نيست، اما در عين حال ايجاد تمايز در بنگاه اقتصادي به عنوان يك صنعت سبز را موجب مي شود و از طريق ايجاد محبوبيت اجتماعي، آثار مفيد و مؤثري بر قيمت سهام اين بنگاه ها خواهد داشت.

كاربردهاي حسابداري محيط زيست:
توليد كنندگان هنگام تصميم گيري جهت تعيين نوع، مقدار و قيمت محصولات خود به عواملي از قبيل شرايط بازار، حفظ مشتري و رشد بلند مدت صنعت توجه مي كنند مهمترين عامل قابل بررسي در ارتباط با محصول، هزينه يابي صحيح آن است. در بيشتر موارد محصولات مختلف به شكل فرآيندهاي توليدي متفاوت توليد مي شوند و هر فرآيند توليدي هزينه زيست محيطي مربوط به خود را دارد و اين موضوع اهميت استفاده از حسابداري محيط زيست را در هزينه يابي مي رساند. حسابداري محيط زيست جهت تحليل هاي سرمايه گذاري نيز استفاده مي شود اين روش ارزيابي، به وسيله سرمايه گذاري، به ويژه سرمايه گذاران محيط زيست جهت ارزيابي دقيق تر سودآوري بالقوه سرمايه گذارهاي انجام شده مورد استفاده قرار مي گيرد. همچنين حسابداري محيط زيست از نظر شناخت هزينه هاي عملياتي بلند مدت هر واحد تجاري اهميت زيادي دارد. به همان اندازه كه مؤسسات، خود را جهت تقويت ساختار سيستمهاي خود سازماندهي مي كنند، حسابداري محيط زيست بخش جدايي ناپذير توسعه و موفقيت آنها خواهد شد. اين سيستم ها داده هاي مبتني بر حسابداري محيط زيست را جهت تدارك اطلاعات براي مديران به منظور درك بهتر اثرات تصميمات خود هماهنگ مي كند و به صورت استراتژيك جهت تحريك عملكرد زيست محيطي پيشرفته مورد استفاده قرار مي گيرد.

حسابداري محيط زيست با يك محدودة خاص:
حسابداري محيط زيست ابزار انعطاف پذيري است كه مي تواند چارچوب هاي مختلفي را پوشش دهد و در مقياس هاي مختلف هم مورد استفاده قرار گيرد. مقياس و درجه حسابداري زيست محيطي به منابع، نيازها و اهداف شركت بستگي دارد مقياس حسابداري محيط زيست، از چارچوب و دامنه كاربرد آن منتج مي شود. اولين سوال در اين مورد اين است كه آيا حسابداري محيط زيست هزينه هاي ستني را به اندازه اي گسترش مي دهد تا شامل هزينه هاي مخفي نيز بشوند؟ سوال ديگر اين است كه آيا شركتها تنها هزينه هاي زيست محيطي را مورد توجه قرار مي دهند كه بطور مستقيم بر سود يا زيان آنها تأثير مي گذارد يا اين كه مي خواهند هزينه هاي زيست محيطي قابل محاسبه وناشي از فعاليت هاي خود را نيز شناسايي كنند؟ بنابراين چارچوب حسابداري محيط زيست به انواع هزينه هاي زيست محيطي اشاره مي كند.

نتيجه گيري و ضرورت تدوين و اجراي حسابداري محيط زيست در ايران:
امروزه بسياري از شركتها با مسائل زيست محيطي روبرو هستند و در جستجوي شيوه اي مناسب جهت گزارش و افشاي اطلاعات براي عموم مردم مي باشند. مسئله آلودگي محيط زيست به عنوان يكي از مهمترين معضلات جامعه بشري امروز، در ايران به قدري شدت يافته كه پايتخت آن به عنوان يكي از آلوده ترين شهرهاي جهان شناخته شده است. اين موضوع، لزوم به كارگيري حسابداري محيط زيست را به عنوان تلاشي در جهت حفاظت از محيط زيست توجيه مي كند.
در صورت استقرار نظام مطلوب حسابداري محيط زيست در كشور، حسابداران مي توانند بازوي قدرتمندي براي دولت در ارتباط با كنترل هاي اقتصادي و مالي باشند. در اين راستا مجامع حرفه اي ذيصلاح بايد كار تدوين و تنظيم ضوابط حرفه اي به ويژه استاندارهاي حسابداري محيط زيست را به عهده گيرند تا از اين طريق شركتها ملزم به رعايت رويه هاي مصوب باشند. دولت نيز از طريق اصلاح قوانين موجود، تصويت قوانين جديد و وضع مجازات هاي قانوني براي شركتهاي آلوده كننده محيط زيست مي تواند موجبات كاهش آلودگي را فراهم سازد و در نهايت متوليان مسائل زيست محيطي نيز بايد به فكر نهادينه كردن فرهنگ رعايت مقررات زيست محيطي در جامعه باشند.

فهرست منابع و ماخذ:
1- نصير زاده، فرزانه، حسابداري زيست محيطي، حسابدار، شماره 183، صفحه 24.
2- شاه ويسي، فرهاد، حسابداري محيط زيست: هزينه ها و كاربردها در تصميم گيري، حسابدار، شماره 185، صفحه 31.
3- سجادي، سيد حسين، حسابداري زيست محيطي، حسابدار، شمارة 186، صفحه 19.