آبزیان (روش نگهداری ،پرورش و ...)

[CASSIATORA]

معرفی فرشته ماهی

این ماهی جزء ماهیان زیبا و زینتی خلیج فارس هست. البته شایان ذکر هست که دیدن این ماهی در برنامه های تلویزیونی یا توی اینترنت، فقط میتونه گوشه ای از زیبایی این موجود رو به نمایش بذاره. جالب اینکه این ماهی در دریا به ۲ رنگ مختلف دیده میشه چون رنگ بالغین با افراد جوان فرق میکنه که در پایین توضیح میدم. پیشنهاد میکنم اگه فرصتی پیش اومد که این ماهی رو از نزدیک، مثلا توی آکواریوم آب شور ببینید، این فرصت رو از دست ندید. اون موقع شما هم به این نتیجه میرسید که این ماهی واقعا لیاقت همچین اسمی رو داره.

اسامی :

نام علمی : Pomacanthus maculosus
نام انگلیسی : Yellow-blotch angelfish
نام فارسی : فرشته ماهی (هاماد)
اندازه : حداکثر طول بدن به ۴۰ سانتیمتر می رسد.

مشخصات :بدن پهن و فشرده، لوزی شکل، دهان انتهایی، کمی کوچک و قابل انبساط، پیش سرپوش آبششی دارای یک خار قوی در جهت عقب، خط جانبی کامل، باله پشتی دارای ۱۲ شعاع سخت و ۲۱ تا ۲۳ شعاع نرم با یک زائده بلند، باله مخرجی دارای ۳ شعاع سخت و ۲۱ شعاع نرم و زائده نوکدار میباشد و باله سینه ای ۱۸ تا ۲۰ شعاع نرم دارد. رنگ بدن در افراد جوان قهوه ای تیره با نوارهای آبی کمرنگ یا سفید، بالغین مایل به قهوه ای با یک لکه زرد طویل روی هر طرف بدن هستند.

[CASSIATORA]

معرفی ماهی تیر انداز

شاید این ماهی رو توی بعضی برنامه های تلویزیونی دیده باشین. این ماهی جزء ماهی های مورد علاقه من هست چون طرز شکارش با تمام ماهیای دیگه فرق میکند.

اسامی :
نام علمی : Toxotes jaculatrix
نام انگلیسی : Archer fish
نام فارسی : ماهی تیرانداز
اندازه : حداکثر طول استاندارد ۲۰ سانتیمتر می باشد.

زیست شناسی :
ماهی تیرانداز میتواند طعمه خود را که در خارج از آب است به راحتی شکار کند. برای این منظورِ، ماهی تیر انداز در زیر سطح آب در کمین حشره ای میماند که روی برگ یا چیز دیگری در بالای آن قرار میگیرد. ماهی بلافاصله با تصحیح شکست نور هدف گیری میکند و منتظر پرواز آن میماند. پس از آن قطرات آب را به گونه ای زیبا به طرف آن پرتاب میکند.

حشره پس از برخورد با آب به طور مستقیم راهی دهان ماهی میگردد. ماهی تیرانداز قادر است آبی را که در دهان خود نگه داشته است، با بستن سریع سرپوشهای آبششی به خارج پرتاب نماید. نشانه گیری آن همیشه سریع و با دقت صورت میگیرد ولی در مواردی هم که تیر آن به خطا رود با تکرار تیراندازی شانس فرار را از طعمه میگیرد و در نهایت آن را به چنگ می آورد. گاهی هم ممکن است رگباری از ۵ تا ۶ گلوله آبی شلیک گردد.

[CASSIATORA]

نقش ماهی در کاهش افسردگی

افسردگی حاد یك بیماری شناخته شده و وخیم روحی است كه مربوط به تكرار دفعات بروز افسردگی، جنون( تغییرات سریع رفتاری، تحرك بیش از حد و شادمانی فوق العاده) یا هر دو می باشد. برای این بیماری معمولاً داروهایی استفاده می شود كه متأسفانه چندان مؤثر نیستند و احتمال بروز مجدد بیماری بسیار زیاد است.

دانشمندان عموماً بر این باور هستند كه این مشكل ناشی از فعالیت بیش از اندازه، در مسیر عبور سیگنال های ( پیام های) عصبی می باشد. اسیدهای چرب امگا-3 موجود در روغن ماهی قادرند از این فعالیت فوق العاده بكاهند و ثابت كنند كه در درمان این اختلالات سودمند هستند.

مصرف ماهی و افسردگی

یكی از محققان در یكی از مقالات خود چنین اظهار می كند كه به ارتباط متقاعدكننده ای میان مصرف ماهی و بروز افسردگی حاد دست یافته است. وی بر روی بروز سالیانه افسردگی حاد در بین 100 نفر در 9 كشور و ارتباط آن با مصرف ماهی مطالعه كرد و طبق تحقیقات خود متوجه شد ، بروز افسردگی در كشورهایی كه میزان مصرف ماهی در آن ها كم است، بالا می باشد. در نیوزیلند با مصرف تنها 20 كیلوگرم ماهی در سال، میزان بروز افسردگی 8/5 درصد بود، در حالی كه این میزان در كشور كره با مصرف سالانه بیش از 50 كیلوگرم ماهی تنها 3/2 درصد بود و در نهایت ژاپن با مصرف سالانه تقریباً 75 كیلوگرم ماهی دارای پایین ترین میزان( 12/0 درصد) بروز افسردگی می باشد.

این محقق خاطرنشان كرد كه ممكن است عوامل متعدد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و دیگر عوامل بر نتایج به دست آمده از تحقیقات او تأثیرگذار بوده باشد، اما به این مطلب نیز اشاره كرد كه تراكم بالای اسید دكوزاهگزانوئیك ( یك اسید چرب مهم و اساسی موجود در ماهی) در پلاسمای خون، موجب افزایش سروتونین و در نهایت كاهش بروز افسردگی و خودكشی شده است.

روغن ماهی موجب تخفیف علایم بیماری شیزوفرنی می شود.

شیزوفرنی یك بیماری حاد روحی است كه علائم آن شامل هذیان گویی، نابهنجاری های روانی و روگردانی ازاجتماع می باشد. شواهد بسیار زیادی نشان می دهند كه غیرطبیعی بودن تركیبات اسید چرب درغشای سلولی با بروز این بیماری درارتباط است.

پژوهشگران در یكی از مطالعات خود به ارزیابی تأثیر مصرف روغن ماهی بر شدت یا كاهش علایم بیماری شیزوفرنی در یك گروه 24 نفره از بیماران شیزوفرنیك پرداختند. آن ها در یك دوره 6 ماهه، روزانه 10 گرم كنسانتره روغن ماهی برای این بیماران تجویز كردند كه به میزان زیادی از شدت علایم این بیماری در طول این دوره كاسته شد. نكته جالب توجه اینجاست كه هیچ یك از این بیماران در زمان قبل از این دوره درمان، دچار نقص در جذب اسیدهای چرب نبودند.

محققان به این نتیجه رسیده اند كه بیماری شیزوفرنی به طریقی با یك متابولیسم غیرطبیعی اسید چرب در ارتباط می باشد و همواره بر روی آزمایش های كلینیكی برای شناسایی فواید نهفته در تجویز اسید چرب امگا-3 به منظور درمان این ناهنجاری، تأكید فراوان دارند.

مغز انسان به اسید دكوزاهگزانوئیك (DHA) نیاز دارد.

DHA ( اسید دكوزاهگزانوئیك) یكی از اركان اساسی بافت مغزی انسان را تشكیل می دهد و به ویژه در قشر خاكستری مغز و شبكیه چشم به میزان زیاد یافت می شود. اخیراً دانشمندان به ارتباط كمبود این اسید چرب مهم با افسردگی، از دست دادن حافظه، جنون و مشكلات بینایی پی برده اند. این اسید چرب برای جنین و نوزاد انسان، از درجه اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. محتوایDHA در مغز نوزاد انسان در طول سه ماهه اول زندگی سه برابر می شود. از این رو، دریافت آن به میزان كافی برای مادر در زمان بارداری وشیردهی الزامی است. متأسفانه، میانگین محتوایDHA در شیرمادران در كشور آمریكا دارای كمترین میزان در سراسر جهان می باشد. احتمالاً دلیل آن این است كه آمریكایی ها، ماهی كم مصرف می كنند.

برخی از پزشكان معتقد هستند كه بیماری هایی نظیر افسردگی پس از زایمان و ضریب هوشی پایین همه ناشی از جذب ناقص DHA است كه به وفور در كشورهای آمریكایی دیده می شود. این پزشكان همچنین اظهار می كنند كه مقادیر پایینDHA مربوط به میزان اندك سروتونین در مغز می باشد كه باز هم موجب افزایش گرایش به افسردگی، خودكشی و ستیزه جویی می شود.DHA به میزان زیاد در فیتوپلانكتون ها و ماهی های آب های سرد یافت می شود. كارشناسان تغذیه توصیه می كنند كه جهت تامینDHA كافی دو تا سه وعده در هفته ماهی مصرف شود و اگر هم امكان آن نباشد، حداقل روزانه 100 میلی گرمDHA مصرف كنند.

بسیار دیده شده است كه برای پایین آوردن كلسترول ، كاهش وزن بدن و نیز جهت جلوگیری از انواع حاد سرطان ، رژیم هایی با محتوای چربی بسیار پایین تجویز می شود ، اما اگرچه كاهش كلسترول، احتمال خطر مرگ از بیماری قلبی را كم می كند ، در مقابل ، می تواند موجب افزایش احتمال بروز مرگ و میرهای غیر طبیعی ، خودكشی و افسردگی شود.

همچنین دارو های كنترل چربی و كاهنده ی كلسترول ممكن است منجر به كاهش تراكم اسیدهای چرب غیر اشباع در بافت عصبی شوند. رژیم های مهار چربی عموماً منجر به افزایش جذب اسیدهای چرب غیر اشباع امگا-6 و كاهش جذب اسیدهای چرب امگا-3 می شود. اسیدهای چرب امگا-3 موجود در روغن ماهی برای فعالیت درست سیستم عصبی، مهم و حیاتی هستند و در رژیم هایی كه جهت كاهش كلسترول ، كاهش وزن و جلوگیری از سرطان تجویز می شوند، باید حتماً اهمیت جذب كافی اسیدهای چرب امگا-3 را در نظر باید گرفت.

[CASSIATORA]

توليد پروتئين با ارزش افزوده از ضايعات ماهيان آبهاي جنوب كشور

علي آبرومند
گروه صنايع غذايي،مجتمع آموزشي و پژوهشي رامين،دانشگاه شهيد چمران اهواز

چكيده
ژلاتين ماده پروتئيني است كه اهميت خاصي در صنايع غذائي، داروئي، صنعتي و پزشكي دارد. به ويژه در صنايع غذايي در تهيه مارمالادها و ژله ها و شيريني جات و بستني ها كاربرد داشته و به آساني در بدن جذب شده و حتي به هضم ساير مواد غذايي از طريق تشكيل امولسيون كمك مي نمايد.
هدف از اين تحقيق، استفاده بهينه از مواد اوليه سهل الوصول و ارزان يعني مقادير فراوان ماهيان غير ماًكول آبهاي جنوب ايران و همچنين ضايعات شيلات براي استخراج ژلاتين و در نتيجه كاهش واردات آن به كشور كه عمدتاً از پوست خوك و ضايعات دامي تهيه مي گردد، مي باشد.
نمونه هاي مورد نظر از تاسيسات شيلات بوشهر تهيه و در آزمايشگاه انستيتو علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران بررسي گرديد. استخراج ژلاتين به دو روش اسيدي و قليايي انجام شد. بدين ترتيب كه پس از استخراج چربي از نمونه هاي خشك، جهت جداسازي املاح كلسيم از اسيد كلريدريك 5 درصد استفاده شد و بعد از تنظيم pHهيدروليز تحت فشار بخار آب صورت گرفت. سپس فيلتراسيون و تغليظ ژلاتين تحت تأثير حرارت وخلاً انجام گرديد و بعد از سرد و خشك كردن ورقه هاي ژلاتين آسياب شد. در روش قليايي بجاي استفاده ازاسيد، نمونه ها با هيدروكسيد سديم 4% به مدت 3 هفته در دماي اتاق مجاور مي شوند.

مقادير ژلاتين حاصله از هر دو روش با مقادير ارائه شده در ساير كشورها قابل مقايسه مي باشد.
واژه هاي كليدي: پوست و ضايعات ماهي، روش استخراج، ژلاتين.

مقدمه
ژلاتين در داروسازي براي تهيه كپسولهاي دارويي و قرصها مصرف مي شود و نقش مهمي در صنايع عكاسي بعهده داشته و امولسيوني از نمك هاي نقره مي سازد كه در مقابل نور بسيار حساس مي باشد. ژلاتين در صنايع ديگر مانند نساجي، تهيه چسب، كبريت سازي، ساخت كاغذ پلي كپي، كارتن سازي كاربرد دارد (1). تا قبل از سال 1950، اكثر مطالعات درباره كلاژن و ژلاتين بر روي چرم و موارد استفاده صنعتي ژلاتين و سيستم كلوئيدي ان مورد توجه محققان بوده است (3). اطلاعات اين محققان اگرچه مربوط به اولين نمونه كلاژن مي شود، ولي در ارتباط با تحقيقات در مورد ژلاتين نيز مي باشد. با استفاده از روش هاي قديمي و يا جديد كلاژن به ژلاتين تبديل مي گردد. موارد كاربرد ژلاتين زياد بوده و با تشخيص واكنش هاي شيميايي مربوطه، موارد استفاده آن افزايش يافته است (2).
ماده کلاژنی بافت پيوندي (پوست، استخوان، تاندون) به ماده محلول تشكيل دهنده ژل، تبديل شده كه به عنوان ماده غذائي يا به عنوان چسب، كاربرد داشته است. تصفيه ژله هاي شفاف با استفاده از سفيده تخم مرغ به عنوان يك هنر خانمهاي خانه دار پذيرفته شده بود، تا اينكه توليد صنعتي ژلاتين ارائه گرديد. ژلاتين نقش اصلی را در توسعه شیمی کلوئيد بازي مي كند (3).
در امريكاي شمالي پوست خوك، منبع عمده ماده اوليه براي توليد ژلاتين خوراكي مي باشد. پوست خوك به شكل منجمد در بسته هاي بزرگ به كارخانه ژلاتين برده مي شود. در اروپا نيز مقادير زيادي پوست خوك براي توليد ژلاتين بكار مي رود، زيرا كه راندمان توليد ژلاتين از آن بالا، نياز به مدت زمان كوتاهتر براي آماده كردن مواد اوليه براي استخراج و مشكلات كمتر در ارتباط با فاضلاب كارخانه دارد. هم اكنون ماده اوليه عمده مورد استفاده براي توليد ژلاتين هاي صنعتي و خوراكي، استخوان و پوست گاو مي باشند (4).
مدتهاست معلوم شده است كه چسب حاصل از پوست و استخوان ماهي و حتي ژلاتين ماهي كه در آزمايشگاه تهيه شده است، قدرت ژله اي شدن معادل ژلاتين حاصل از پوست و استخوان پستانداران ندارد (2). در مقابل كلاژن ماهي هاي غضروفي، تبديل به ژلاتين هايي مي شود كه قدرت ژله اي شدن بهتري دارند، كه به وسيله تعيين مقاديراسيدهاي آمينه پرولين وهيدروكسي پرولين ارائه شده است (5).
كلاژنهاي ماهي، به عنوان منبع چسب ماهي، ارزش اقتصادي دارند، ولي در مقادير وسيعي تهيه نگرديده اند. كلاژن كيسه هواي ماهي به دليل درجه بالاي حلاليت آن، شايد اولين كلاژن محلولي بود كه كشف شده است. به عبارت ديگر، كلاژن كيسه هوايي ماهي خاويار (isinglass) هنوز به طور تجارتي در تصفيه نوشابه هاي الكلي به كار مي رود. كلاژن محلول پوست ماهي cod بطور وسيعي مطالعه شده است و به طور غير معمول 3 زنجير a آن همگي متفاوت هستند. بطور كلي كلاژن هاي ماهي مقدار ايمينو اسيد كمتر از كلاژن هاي پستانداران دارند. كلاژن محلول پوست كوسه ماهي و ماهيان استخواني نيز به دست آمده است ولي در درجه حرارت كمتري شكل اوليه خود را ميشود، اگرچه از جنبه هاي ديگر مشابه با كلاژن مهره داران است. شايد جالبترين كلاژن ماهي كه اخيرا كشف شده، به نامelastoidin باشد كه يك پروتئين تهيه شده از باله كوسه ماهي است. اين پروتئين وزن مولكولي كمتر از اكثر كلاژنهاي محلول ديگر دارد و همچنين مقدار تيروزين وسيستئين بالا دارد كه غير عادي مي باشد. اين دو اسيد آمينه در تشكيل اتصال شركت دارد ولي اين عمل در كلاژنهاي پستانداران اتفاق نمي افتد (6).
Hafsteinsson و Gudmunsson اثرات روشهاي شيميايي را بر روي راندمان توليد ژلاتين بر اساس وزن پوست ماهي فر آيند نشده ( خام)، مقايسه نمودند. روش استخراج به وسيله اسيد سيتريك با غلظت 7/0 درصد و غلظتهاي كم اسيد سولفوريك و هيدروكسيد سديم بالاترين راندمان را داشت (8).
همه ساله مقادير قابل توجهي ژلاتين به كشور وارد شده و از اين طريق ارز زيادي از كشور خارج مي گردد. به علاوه ايران منابع عظيم دريايي (انواع ماهيان درياي شمال وجنوب) را دارد كه ميتوان از ضايعات شيلات به عنوان ماده اوليه براي توليد ژلاتين استفاده نمود. طبق آمار و ارقام شيلات كشور،هر ساله از كل ماهيان صيد شده، بيش از 13% آنرا ضايعات تشكيل مي دهد. با توجه به نكات ذكر شده بر آن شديم كه تحقيقي در مورد استحصال ژلاتين از اين ضايعات انجام گيرد.

مواد و روشها
الف- مواد و دستگاهها: منابع ژلاتيني شامل پوست كفشك ماهي، پوست توام با گوشت كوسه ماهي، ضايعات كارخانه فيله زني (پوست، دم، باله، استخوان و فلس از ماهيان خسون، خارو، گيش ريز و قباد و سرخو) و ضايعات ماهيان ماكول از تاسيسات شيلات بوشهر بود. نمونه ها به صورت منجمد به آزمايشگاه انستيتو علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران منتقل و تا شروع آزمايشات به همان حالت نگهداري گرديد. مواد شيميايي مصرفي مورد نياز شامل: اتر، اسيد كلريدريك 5 درصد، هيدروكسيد سديم 4 درصد، سفيده تخم مرغ، آهك، فسفات كلسيم و وسايل و دستگاههاي لازم شامل دستگاه سوكسله، بالون، بشر، بهمزن مغناطيسي، قيف بوخنر، pHمتر ديجيتال، اتو كلاو، بن ماري، سانتريفور، گرمخانه تحت خلأ، ميكسرو فيلتر بود.
ب- روش ها: در روش نمونه برداري (8 و 10 و 12) ابتدا پس از اينكه ضايعات ماهي از حالت منجمد خارج شد و همچنين در حالت انجماد، جداگانه به صورت يكنواخت خرد شد. براي آ‌زمايش، مقادير مورد نياز (50 گرم) برداشته شد. در مرحله اول، در حالت انجماد و پس از خروج نمونه ها از حالت منجمد در دماي اتاق، مجدداً توزين گرديد و تفاوت وزن آنها، برابر با مقادير آب از دست رفته نمونه ها مي باشد. در مرحله دوم، اندازه گيري چربي نمونه ها با روش سوكسله (9) صورت گرفت كه هر بار آزمايش (نمونه خشك) به وسيله 200 ميلي ليتر اتر به مدت 6-4 ساعت انجام شد. اين مرحله در هر دو روش اسيدي و قليائي مشترك است. در مرحله سوم، نمونه هاي بدون چربي و آب بدست آمده از مراحل قبلي، در 300ـ200 ميلي ليتراسيد كلريدريك 5 درصد در شرايط بهمزن مغناطيسي و به مدت 24 ساعت در دماي اتاق (25 درجه سانتيگراد) بطور جداگانه گذاشته شد تا املاح فسفات هاي كلسيم خارج شود (10 و 11 و 13). و ماده اي به نام اسئين (كلاژن متورم) به دست آيد. مرحله چهارم، شستشوي اسئين با آب به دفعات مكرر براي حذف اسيد، و عبور از قيف بوخنر براي خارج نمودن املاح و افزودن چندقطره محلول هيدروكسيد سديم 4% به منظور افزايش pHنمونه ها وسپس تنظيم pH در محدوده 7-6 توسط pH متر ديجيتال (11) براي حداقل سرعت تجزيه محلول ژلاتين وكسب بهترين نتايج مي باشد. مرحله پنجم، هيدروليز كلاژن و تبديل آن به ژلاتين توسط حرارت ودر مجاورت آب است. استفاده از دستگاه اتوكلاو (8،10 و 12) سريعترين روش بود. نمونه ها را به مدت يكساعت و در فشار بخار psi20 و در درجه حرارت 121 درجه سانتيگراد قرار داده شد. در اتو كلاو، باند هاي هيدروژني كه ساختمان كلاژن را ثابت نگه مي دارد، مي شكند و به ژلاتين تبديل مي شود. از بن ماري هم براي آزمايشات اوليه استفاده گرديد ولي زماني طولاني تر لازم دارد (36 ساعت). قبلاً به ميزان دو سوم مواد كلاژن آب مقطر افزوده شد. مرحله ششم، تصفيه شيميايي محلول ژلاتين بود كه از سفيده تخم مرغ استفاده شد. (13). مي توان از آهك يا فسفات كلسيم نيز استفاده نمود.
به ازاي هر 80 ميلي ليتر محلول ژلاتين در حال جوش، يك ميلي ليتر سفيده تخم مرغ افزوده شد آلبومين سفيده در اثر حرارت كواگوله شده، پس از يكساعت، املاح مس و ديگر ناخالصي ها را به خود متصل نموده و پس از عبور محلول ها از صافي، جدا مي شوند. در مرحله هفتم عمل سانتريفوژ (14) صورت گرفت. نمونه ها را با R.P.M. 2500يا دور در دقيقه به مدت ده دقيقه و در دماي 5- درجه سانتيگراد سانتريفوژ شده، در اثر اين عمل، موكوپلي ساكاريد ها مانند اسيد هيالورونيك و سولفات كندروايتين با وزن مولكولي بالا، رسوب نموده و جدا مي شوند. محلول روئي لوله ها به بشر منتقل گرديد. در مرحله هشتم، محلول ژلاتين در گرمخانه تحت خلأ (14) در دماي 65 درجه سانتيگراد و به مدت 24 ساعت، خشك گرديد. آنگاه ورقه هاي خشك ژلاتين آسياب شده وتوزين گرديد. در روش قليائي تهيه ژلاتين، بعد از جداسازي چربي، نمونه ها در محلول سود 4 درصد به مدت 3 هفته قرار گرفت. پس از حذف قليا توسط شستشو با آب و اسيد كلريدريك 5 در صد pH نمونه ها در حدود 7-6 تنظيم و بقيه مراحل همانند روش اسيدي انجام شد.

نتايج
نتايج حاصل از روش هاي اسيدي و قليائي بر روي نمونه هاي مختلف ضايعات ماهي و آزمايشــــات فيزيكو شيميايي بر روي ژلاتين حاصله در جداول 1، 2، 3 و 4 آمده است.




جدول 1- ميانگين ميزان چربي و آب استحصالي از نمونه هاي مختلف ضايعات شيلات.

نوع نمونه ها ميزان آب ( % ) ميزان چربي ( % )
پوست كفشك ماهي 37/21 25/4
پوست توأم با گوشت كوسه ماهي 97/20 012/14
ضايعات كارخانه فيله زني 39/22 14/19
ضايعات ماهيان مأكول غير مصرفي 70/19 63/9
ميانگين 10/21 76/11

جدا سازي آب موجود دربافت پيوندي و چربي براي تسهيل شرايط لازم جهت تبديل كلاژن به ژلاتين است.
جدول 2- ميزان ژلاتين استحصالي از نمونه هاي مختلف ضايعات ماهي با روش اسيدي
( بر حسب درصد از نمونه اوليه )
ميانگين 6 5 4 3
2 1 تكرار
نوع نمونه
76/19
36/20 26/20 12/20
16/19 40/19 26/19 پوست كفشك ماهي
08/18
25/18 14/17 047/18 94/18 57/17 52/18
پوست همراه با گوشت كوسه ماهي
72/21 5/22 67/20 17/21 57/21 97/21 47/22 ضايعات كارخانه فيله زني
49/9 13/9 53/8 43/9 73/9 23/10 93/9 ضایعات ماهیان مأکول غیرمصرفی




جدول 3- ميزان ژلاتين استحصالي از نمونه هاي مختلف ضايعات ماهي با روش قليايي
(بر حسب درصد نمونه اوليه)
تكرار
نوع نمونه 1 2 3 4 5 6 ميانگين
پوست كفشك ماهي 85/20 15/20 55/21 95/19 75/21 65/20 81/20
پوست همراه با گوشت كوسه ماهي 75/18 65/18 15/19 15/18 55/19 75/17 66/18
ضايعات كارخانه فيله زني 69/17 55/17 29/18 04/19 89/18 35/18 30/18

آزمایشات کیفی روی نمونه ژلاتین حاصله از ضایعات ماهي با روش اسيدي توسط مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران انجام گرديدكه نتايج آن در جدول 4 آمده است.

جدول 4- آزمايشات فيزيكو شيميائي بر روي نمونه ژلاتين حاصله با روش اسيدي انجام شده توسط مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران
رديف نوع آزمايش نمونه ژلاتين ارسالي ژلاتين استاندارد هند (1)
1 شفافيت شفاف (زرد رنگ) شفاف
2 رطوبت %1/9 حداكثر 15
3 پروتئين بر مبناي ازت %5/14 حداكثر 15
4 PH 4 ـــ
5
مس (p.p.m) 6/2 حداكثر 30
6 سرب (p.p.m) 3 /0 حداكثر 5
7 آهن (p.p.m) 6/1 ـــ
8 خاكستر %178/0 حداكثر 3

ژلاتين مورد مقايسه، از نوع وارداتي هندوستان است. روش هاي استاندارد در مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي شامل اندازه گيري رطوبت با روش دسيكاتور در خلاء و ماده رطوبت گير اسيد سولفوريك و آزمايش پروتئين با روش ميكروكلدال و تعيين مقدار خاكستر با روش خاكستر كردن مرطوب با استفاده از كوره الكتريكي و pH بوسيله pH متر ديجيتال واندازه گيري مقادير مس و سرب و آهن بوسيله Atomic Absorbtion صورت گرفته است. عمل سانتريفوژ نمونه ها بوسيله دستگاهCentrifugator انجام شده است.

بحث
ميانگين در صد ژلاتين حاصل از نمونه هاي متفاوت پوست كفشك ماهي، پوست همراه با گوشت كوسه ماهي، ضايعات كارخانه فيله زني با روش اسيدي، درمقايسه با ميانگين درصد ژلاتين حاصل از ضايعات ماهي هاي غضروفي در آمريكا (7)، با استفاده ازروش آماري آزمون“t” <0.1) p) اختلاف معني داري وجود ندارد، در صورتي كه ميانگين درصد ژلاتين حاصل از ضايعات ماهيان مأكول غير مصرفي با فرآيند اسيدي، در مقايسه با ميانگين درصد ژلاتين حاصل از ضايعات ماهيان غضروفي آمريكا (7)، با همان روش آزمون “t” اختلاف معني داري وجود دارد. انحراف معيار داده ها درجدول-2 براي پوست كفشك ماهي، پوست همراه با گوشت كوسه ماهي، ضايعات كارخانه فيله زني و ضايعات ماهيان مأكول غير مصرفي به ترتيب برابر 084/ 0 و 16/0 و 67/0 و 41/0 و انحراف معيار داده ها درجدول 3 - براي پوست كفشك ماهي ، پوست همراه با گوشت كوسه ماهي و ضايعات كارخانه فيله زني به ترتيب برابر با 788/1 و 96/0 و 739/1 مي باشد‌.
Osborne و همكارانش (13)، راندمان توليد ژلاتين از پوست Lumpfish را 3/14%گزارش دادند ولي از يك روش آزمايش متفاوت استفاده نمودند كه با توجه به نتايج تحقيق كه در جدول 2 آمده در مقايسه با مقادير ژلاتين نمونه هاي پوست كفشك ماهي، پوست توأم با گوشت كوسه ماهي، ضايعات كارخانه فيله زني، كمتر بوده ولي در مقايسه با مقدار ژلاتين ضايعات ماهيان مأكول غير مصرفي بيشتر است، اما در مقايسه با ميانگين درصد ژلاتين حاصل از 4 نوع نمونه ضايعات ماهي با روش اسيدي نيز كمتر است.
بر اساس گزارش Magnus Gudmundsson و Hannes Hafsteinsson (8) ماكزيمم راندمان ژلاتين بر اساس وزن پوست ماهيCod ، حدود 17% بود كه اگر با متوسط درصد ژلاتين حاصل از 4 نوع نمونه ضايعات ماهي با روش اسيدي مقايسه شود، معادل آن مي باشد (26/17%). گزارش اخير بر اساس روش استفاده از سيتريك اسيد 7/0% و غلظت هاي كم سولفوريك اسيد و هيدروكسيد سديم بود كه بيشترين راندمان داشت.
ميانگين درصد ژلاتين حاصل از نمونه هاي متفاوت پوست كفشك ماهي، پوست توأم با گوشت كوسه ماهي و ضايعات كارخانه فيله زني در مقايسه با ميانگين درصد ژلاتين حاصل از ضايعات ماهيان غضروفي آلمان (10)، با استفاده از آزمون “t” (p <0.1) اختلاف معني داري وجود ندارد ولي متوسط درصد ژلاتين حاصل از 3 نمونه ضايعات ماهي به روش قليايي نسبت راندمان گزارش شده توسط Hannes Hafsteinsson و همكارش بيشتر است. علت تفاوت راندمان توليد ژلاتين از نمونه هاي ضايعات ماهي در اين تحقيق در مقايسه با نتايج محققين در ارتباط با نوع روش آزمايش ودرجه حرارت و pH و غلظت اسيد كلريدريك و هيدروكسيد سديم مصرف شده و مدت زمان انجام مراحل مختلف فرايند و نوع ماده اوليه منبع ژلاتيني مي باشد، به طوري كه در اين تحقيق از پوست و استخوان و ديگر ضايعات ماهي منجمله سر، دم، باله، فلس و گوشت (كوسه ماهي) استفاده گرديد كه طبيعتأ ميزان كلاژن موجود در پوست و استخوان و ضايعات ديگر ماهيان متفاوت بوده و در نتيجه مجموع ژلاتين حاصله بيشتر از راندمان پوست به تنهايي مي باشد.
علاوه بر اين تنظيم درجه حرارت در سطوح پايينتر و تنظيم pH در محدوده 7-6 و مدت زمان حرارت دادن نمونه هاي كلاژن و همچنين غلظت مواد شيميائي مصرف شده در نتايج فرآيند و توليد ژلاتين مؤثر است كه در اين تحقيق از درجات حرارت مطلوب (60- 70 درجه سانتي گراد) استفاده شده است و در صورت افزايش درجات حرارت بالاتر از آن، امكان تجزيه ژلاتين وجود داشته و راندمان كاهش مي يابد همچنين در اين تحقيق از غلظت هيدروكسيد سديم و اسيد كلريدريك بيشتر از روش ديگر محققان گزارش شده استفاده شده است، كه در نتيجه در افزايش راندمان نيز مؤثر بوده است. زيرا اتصالات موجود در كلاژن براي تبديل به ژلاتين سريعتر شكسته مي شوند. بالا بودن راندمان توليد ژلاتين از ضايعات شيلات به روش قليائي در اين تحقيق مطابق با نتايج (11) M. C .Gomez Guillen و همكارانش است كه طبق گزارش اين محققان بهترين نتايج و حداكثر خواص ژله اي كنندگي و ويسكوزيته ي ژلاتين مخصوصاً وقتي به دست مي آيد كه پوست ماهي در مجاورت هيدروكسيد سديم رقيق بوده باشد. اندازه گيري bloom strength كه مهمترين خاصيت و grade ژلاتين را نشان مي دهد، به دليل عدم وجود وسيله اندازه گيري در ايران مقدور نبود و ژلاتين تا كنون يك ماده وارداتي است. علت راندمان بالاتر توليد ژلاتين از دو نمونه اول با روش اسيدي تبديل سريعتر و كاملتر پوست ماهي به ژلاتين است ولي در نمونه ضايعات كارخانه فيله زني علاوه بر پوست، ضايعات ديگر مانند سر، دم، باله، فلس و استخوان وجود دارد.
ضمناً با توجه به آناليز فيزيكو شيميائي ژلاتين حاصله با روش اسيدي و از نمونه هاي مختلف در مقايسه با ژلاتين استاندارد هندوستان در آزمايشگاه، واضح است كه از لحاظ در صد پروتئين و در نتيجه قدرت مطلوب تشكيل ژله در نمونه مورد آزمايش، و همچنين درصد ناچيز املاح، خاكستر آن، و نظر به اينكه راندمان توليد ژلاتين از ضايعات شيلات (نمونه هاي آزمايش شده) در حد قابل توجهي مي باشد و اكثراً اختلاف معني داري با مقادير مشابه خارجي ندارند، و با توجه به اينكه ميزان ضايعات شيلات بوشهر در سال، حدوداً برابر با 13292 تن ضايعات ماهيان مأكول و 1200 تن ماهيان غير مأكول و 200 تن ضايعات كارخانه فيله زني بوده است، مي توان نتيجه گيري نمود كه امكان توليد ژلاتين از ضايعات ماهيان مأكول در شيلات بوشهر برابر با 43/1253 تن و از ضايعات كارخانه فيله زني برابر با 14/43 تن و از ماهيان غير مأكول (عمدتاً كوسه ماهي) حدود5/216 تن مي باشد. بطور كلي در سال امكان توليد ژلاتين از ضايعات شيلات بوشهر در حدود مقدار 1/1513 تن مي باشد. از اين گذشته در فرايند توليد ژلاتين از ضايعات شيلات، مقدار قابل توجهي روغن ماهي حاصل مي شود كه با ارزش مي باشد. همچنين فسفات دي كلسيم به دست آمده كه در خوراك حيواني و كودها كاربرد دارد.
بنابراين مي توان چنين استنباط نمود كه طرح صنعتي توليد ژلاتين در كشور از ضايعات شيلات از لحاظ اقتصادي مهم بوده و قابل بررسي به نظر مي رسد.

منابع
1- REPPOND, K. D. and WASSON, D. H. 1993. Properties of Gels produced from blends of arrowtooth flounder and Alaska Pollock Surimi. Journal Aquatic Food Production. Technology. 2 (1): 83-98.
2- BABBITT, J. K. and REPPOND, K. 1998. Factors Affecting the Gel Properties of Surimi. Journal Food Sciences. 53: 965-966.
3- MONTERO, P. and ALVAREZ, C. 1990. Characterization of Hake (Merluccius l.) and Trout (Salmo irideus Gibb.) Collagen.Journal Agricultural Food chemistry 38 (3): 604-609.
4- PARK, J. W. 1995. Surimi gel colors as affected by moisture content and physical conditions. Journal Food Sciences. 60: 15-18.
5- MIZUNO, H. and SAITO, T. 1995. Physical properties of Kamaboko made from nama – Surimi and Otoshimi. Bulletin Japan Society Sciences Fish. 51:1495-1499.
6- STAINSBY, G. 1997. Gelatin Gels. In: Advances in Meat Research. Vol. 4. Collagen as a Food. Newyork. Van Nostrand Reinhold co . Inc. P.209-222.
7- GROSSMAN, S. and BERGMAN, M. 1992. Process for the Production of Gelatin from Fish skins. U.S.Patent. 5, 093, 474.
8- GUDMUNDSSON, M. and HAFSTEINSSON, H. 1997. Gelatin from Cod skins as Affected by Chemical Treatments. Journal Food sciences. 62 (1): 37-39-47.
9- KIM JS, CHO SY. 1996. Screening for raw material of modified Gelatin in Marine Animal Skins caught in coastal offshore water in Korea.Agricultural Chemistry Biotechnology. 39 (2): 134-139.
10- MONTERO, P. and BORDERIAS, J. 1995. Plaice Skin Collagen extraction and functional properties. Journal Food sciences. 60 (1): 1-3.
11- GOMEZ - GUILLEN, M. G. and MONTERO, P. 2001. Extraction of Gelatin from Megrim(lepidorhombus boscii) Skins with several Organic acids. Journal of Food sciences. Vol. 66, No. 2. p:213-216.
12- HERRMANN, P. and CREAMP, A. G. 1989. Production of Gelatin from Cattle Bones. Journal of Food engineering international, Vol.4, No.9. p: 41-49
13- AMES, W. M. 1993. Manufacture of Glue and Gelatin. Journal of sciences Food Agricultural. 36 (3): 454-458.
14- OSBORNE, R.and VOIGT MN, HALL DE. 1990. Utilization of lumpfish (Cyclopterus lumpus) Carcasses for the production of Gelatin. In Advances in Fisheries Technology and Biotechnology for increased profitability. Lancaster, pa: Technomic publishing co. P.143-150.
15- LEUENBERGER, BH. 1991. Investigation of viscosity and gelation properties of different mammalian and fish gelatins. Food Hydrocolloids. 5: 333-361 .
16- NORLAND, R. E. 1990. Fish gelatin, In Advances in fishery technology and Biotechnology for increased profitability, Ed by Voight MN and Botta JK Technomic publiching. Lancaster, pa, 325-333.
17- JEFFREYS RA and Tabor BE, 1992, Hardening of galatin with oxystarch. US patent. 3057723.
18- LEE HG, LANIERTC, 1990, Transglutaminase activity in Alaska pollack Muscle and Surimi and its reaction with myosin. B. Nippon Suisan Gakkaishi. 56: 125-132.
19- JOHNSTON –BANKS FA, 1990. Gelatin, In food gels, Ed by Harris p, Elsevier Applied Science, London , pp. 133-289.
20- JANUS JW, TABOR BE and DARLOW RLR. 1989. The setting of gelatin sols. Kolloid. z 205: 134.
21- PIEZ KA, 1997, Characterization of a Collagen from Codfish skin. Biochemistry 4: 2590- 2596.
22- KiMURA S, OHNO Y. 1998. Fish skins type 1 collagen. Comp. Biochemistry Physiology. 88B: 27-34.
23- ASGHAR A. HENRICHSON RL, 1982. Chemical biochemical, functional, and nutritional characteristics of collagen in food systems. Advances in food researches. 28, london: Academic press. p232-372.
24- GUSTAVSON K, 1986. The chemistry and reactivity of collagen.New york. Academic press. p 102-202.
25- LEDWARD DA, 1986. Gelation of gelatin. London: Elsevier Applied science. p 233-289.
26- LEUENBERGER BGH. 1991 Investigation of viscosity and gelation properties of different mammalian and fish gelatin , Food hydrocolloid. 5: 353-361.
27- MONTERO P. BORDERIAL J. 1990. Characterization of hake and trout. Journal Agricultural Food chemistry. 38(3): 604-609.

[CASSIATORA]

بهينه سازي شرايط توليد ژلاتين از ضايعات ماهيان استخواني استان خوزستان

چكيده
ژلاتين ماده پروتئيني است كه اهميت خاصي در صنايع غذايي، دارويي، صنعتي و پزشكي دارد. به ويژه در صنايع غذايي در تهيه مارمالادها، ژله ها، شيريني جات و بستني كاربرد داشته و به آساني در بدن جذب شده و حتي به هضم ساير مواد غذايي از طريق تشكيل امولسيون كمك مي نمايد. هدف از اين تحقيق، استفاده بهينه از مواد اوليه سهل الوصول و ارزان يعني مقادير فراوان ضايعات شيلات و بهينه سازي شرايط براي استخراج ژلاتين و در نتيجه كاهش واردات آن به كشور كه عمدتأ از پوست خوك و ضايعات دامي تهيه مي گردد، مي باشد. اين طرح در دو مرحله صورت پذيرفت: در مرحله اول اثر شرايط pH (در دو شرايط قليايي و اسيدي) و نوع ماده اوليه (سه ماده اوليه: كفشك ماهي، كوسه ماهي و ضايعات فيله) بر روي برخي از مهمترين خواص كمي و كيفي ژلاتين (راندمان، درجه خلوص، رنگ و رايحه) مورد بررسي قرار گرفت. در مرحله دوم طرح نيز اثر دما (در سه سطح 70 ، 75 و 80 درجه سانتيگراد و pH (در دو سطح 5/6 و 6) بر روي ميزان راندمان ژلاتين ارزيابي گرديد. لازم به ذكر است كليه مواد اوليه از تأسيسات شيلات بوشهر تهيه گرديد. نتايج مرحله اول نشان داد كه در صورت استفاده از شرايط قليايي و ضايعات فيله، مقدار ژلاتين حاصل حداكثر خواهد بود. با توجه به نتايج مرحله دوم طرح و با دماي 70 درجه سانتيگراد و pH برابر با 5/6، راندمان ژلاتين حاصل حداكثر و با بهترين كيفيت بدست خواهد آمد.

مقدمه
تاريخچه ژلاتين را حداقل با فراعنه مصر مي توان همزمان دانست، زيرا پيدا شدن تكه اي از ژلاتين در مقبره ملكه Ratschesput و كشف لوحه Rekhmara در شهر قديمي Thebes شاهد بر اين است كه مصريها از قرنها پيش ژلاتين را مي شناختند. گرچه ژلاتين از زمانهاي قديم شناخته شده و به نام چسب استخوان معروف بود، ولي براي اولين بار در سال 1681 Papin آنرا به كمك ديگ معروف خود كه پيشتاز اتوكلاوهاي امروزي بود، تهيه نمود (1).
در سال 1814 براي اولين بار از اسيد جهت نرم كردن استخوان و خارج نمودن مواد معدني آن استفاده گرديد و در سال 1888 اولين توليد صنعتي با اين روش به وسيله دانشمندي از اهالي شهر ليون فرانسه به نام Coignet انجام گرفت و از آن زمان تا كنون صنعت توليد ژلاتين روز به روز گسترش يافته است (2). تبديل ماده كلاژن محتوي بافت پيوندي (پوست و استخوان) به يك ماده تشكيل دهنده ژل و محلول كه به عنوان ماده غذايي يا چسب مصرف مي گردد، به ما قبل تاريخ بر مي گردد. تهيه ژله هاي شفاف با استفاده از سفيده تخم مرغ براي تصفيه كردن، به عنوان هنر زن خانه دار و به مدت طولاني مورد توجه بود. تا اينكه توليد صنعتي ژلاتين، آنرا به صورت غير ضروري درآورد. شگفت آور نيست كه بسياري از تحقيقات اخير بر روي خصوصيات ژلاتين به وسيله متخصصان صنعت فتوگرافي است (2).
مدتها شناخته شده بود كه ژلاتين حاصل از پوست و استخوان ماهي كه در آزمايشگاه ساخته شده بود، قدرت ژله اي شدن مانند ژلاتين هاي حاصل از پوست و استخوان پستانداران را ندارد. در مقابل، كلاژن ماهيان غضروفي، ژلاتين باقدرت ژله اي شدن بهتري دارد (20 و 21).
ژلاتين يكي از پرمصرف ترين مواد پروتيئني كلوئيدي در صنايع غذايي، دارويي، صنعتي، پزشكي و
نظامي است كه به صورت چهار نوع متفاوت، خوراكي، صنعتي، فتوگرافي و دارويي توليد مي شود. در صنايع غذايي در تهيه مارمالادها و ژله ها و شيريني جات و بستني ها بكار مي رود كه به آساني در بدن جذب شده و حتي كمك به هضم ساير مواد غذايي با تشكيل امولسيون با چربيها و پروتئينها مي نمايد.
همچنين ژلاتين به عنوان عامل تصفيه كننده در نوشيدنيها و آبميوجات بكار مي رود.
در داروسازي براي تهيه كپسولهاي دارويي و قرصها بكار مي رود.
ژلاتين نقش مهمي در توسعه سريع صنعت سينما و صنايع فتوگرافي بازي مي كند و امولسيوني از نمكهاي نقره مي سازد كه در مقابل نور بسيار حساس مي باشد.
ژلاتين در صنايع ديگر مثل نساجي و تهيه چسب و كبريت سازي و مركب چاپ و كاغذ پلي كپي و كارتن سازي و نيز در ساخت فيلتر لامپهاي جيوه اي و همچنين به عنوان شفاف كننده اجسام بكار مي رود (2 و20).
ژلاتين در مصارف تغذيه طبي به صور زير عمل مي كند:
1- در رژيم لاغري: به علت جذب دائمي آب و عدم وجود چربي و كربوهيدرات كه از نظر كالري نسبتاً ضعيف است، تجويز مي شود.
2- در رژيم بدون نمك: جايگزين شدن ژلاتين به جاي ماده پروتيدي در بيماراني كه نبايد نمك مصرف كنند، كمك شاياني به بيمار مي كند .چون اگر نمك را از غذاي روزانه حذف كنيم، باعث می گردد كه مواد ازته بيشتري مصرف گردد.
3- در رژيم دوره نقاهت: چون ژلاتين، پروتئين و مواد معدني نسبتأ زيادي كه مورد لزوم بيمار است، دارد.
4- در درمان كم خوني (آنمي): چون ژلاتين هيستيدين دارد كه به عنوان عامل بازگرداننده هموگلوبين خون (همراه با ساير مواد مانند آهن) عمل مي كند.
5- در انعقاد خون: به علت ايجاد لخته مصنوعي و قدرت جذب خون، از خونريزي جلوگيري مي كند.
6- به عنوان جانشين سرم خون تجويز مي گردد، چون محلول رقيق تر از 8% آن به علت خاصيت نگهداري آب و جذب تدريجي آن به عمل خونسازي تدريجي كمك مي نمايد.
7- چون ژلاتين لايه داخلي معده و روده را مي پوشاند، معمولأ همراه با ساير داروها در درمان اولسر معده و روده تجويز مي گردد.
8- ژلاتين در تهيه محيط كشت باكتريها نقش عمده اي را ايفا مي كند (23 و 24).



كلاژن ماهيان
كلاژن ماهي به عنوان منبع چسب ماهي ارزش اقتصادي دارد، ولي اين عمل درسطح زيادي انجام نمي گيرد. كلاژن محلول كيسه هوايي ماهي شايد اولين كلاژن محلولي باشد كه درجه بالاي حلاليت آن مشخص شده است (Boedtker and Doty 1995). به عبارت ديگر كلاژن كيسه هوايي سگ ماهي هنوز هم به طور تجارتي براي تصفيه نوشابه هاي الكلي مورد استفاده قرار مي گيرد(Leach and Barrett 1997) (26).
ايزينگلاس ماده ژلاتيني است كه در ساخت سريشم به كار مي رود و از كيسه هوايي ماهيان بزرگ معيني گرفته مي شود و فرم نسبتأ خالصي از كلاژن است. زماني فقط ماهي خاويار بلوگا وضعيت مناسبي براي اين كار مهم را داشت. ولي بعد از جلوگيري از صادرات اين ماده از روسيه در سال 1999 تعدادي از ماهيان ديگر براي اين كار مورد استفاده قرار گرفتند. ايزينگلاس ماده وارداتي خشك و سخت ناصافي است كه به عنوان عامل انعقاد كنندگي يا به عنوان عامل تصفيه كننده در نوشايه هااستفاده ميشود (27). كلاژن محلول پوست ماهي روغن نيز به طور وسيعي مطالعه شده است، به طوري كه سه زنجير آلفاي آن با هم تفاوت دارند و اين غير عادي است (Piez, 1994). به طور كلي مقدار اسيد هاي آمينه كلاژن ماهيان كمتر از كلاژن پستانداران مي باشد (Pikkarainen , 1995) و اين خود دليلي براي درجه حرارت پايين تر دناتوراسيون اين مواد مي باشد.كلاژن محلول پوست كوسه ماهي و همينطور كلاژن ماهيان استخواني درجه حرارت دناتوراسيون پايين دارند، اگر چه از جنبه هاي ديگر مشابه كلاژن مهره داران اســــت (Lawis and Piez , 1997).
شايد جالبترين كلاژن ماهي كه تا كنون استخراج شده، الاستوايدين باشد كه يك پروتئين بدست آمده از باله كوسه ماهي است. اين كلاژن به طور غير عادي مقدار زيادي تيروزين (25/7%) و همين طور مقداري سيستئين (18/0%) دارد (Kimura and Kubota , 1999) (28).
تحقيقات كمتري در مورد روشهاي استخراج و خواص كاربردي ژلاتين حاصل از حيوانات خونسرد مانند ماهي صورت گرفته است (7، 13، 17 و 23). تبديل كلاژن طبيعي غير محلول به ژلاتين توأم با شكستن اتصالات كئووالانت بين مولكولي و خارج مولكولي بوده و باعث بهم خوردن ساختمان پروتئين شده و كه بعدأ منجر به كلاژن محلول خواهد شد (27).
بدليل اينكه اتصالات كلاژن پوست در برابر اسيد ناپايدار است (Montero ,1990, 1995)، بنابراين عمل يك اسيد ضعيف براي تأثير بر روي حلاليت كافي است (Norland, 1990) و اين عمل منجر به توليد ژلاتين نوع A با نقطه ايزوالكتريك تقريبي بين pH =6 و pH= 9 خواهد شد كه بار خالص مثبت را همراه خود در اكثر مصارف غذايي دارد (Stainsby, 1997). مطالعات زيادي در مورد انواع مختلف كلاژن كه با اسيد استيك استخراج شده اند ، انجام گرفته است (Gustavson, 1986 وmontero, 1995 ) (6، 18، 19، 20 و22).
بنابراين براي توليد ژلاتين غذايي از ماهي، اسيد سيتريك به طور وسيعي استفاده مي شود، به دليل اينكه رنگ و بوي نامطلوبي در ژلاتين ايجاد نمي شود ( Babbitt, 1998و Grossman, 1992). نوع اسيد مورد استفاده، قدرت يوني و pH اسيد، قويأ در خصوصيات تورم و حلاليت كلاژن مؤثر است. افزايش يونهاي H باعث نزديكي آب به فيبرهاي كلاژن شده و اين آب به وسيله نيروهاي الكتروستاتيك بين گروهاي قطبي باردار (تورم الكتروستاتيكي) يا به وسيله اتصالات هيدروژني بين گروههاي قطبي غيرباردار و اتم هاي منفي، نگهداري مي شود (Gudmundsson , 1997 و Herrmann , & Creamp 1989).
مولكولهايي با وزن مولكولي بالا ممكن است از طريق مقاومت بعضي اتصالات بين زنجيري به ژلاتين تبديل شود كه بستگي به روش حلاليت، تغيير مي كند (Johnston, 1990) (5، 7، 8، 10 و 12).
به طور اختصار اثرات چند اسيد آلي بر روي سرعت كاهش ويسكوزيته ژلاتين (بدون خواص كاربردي آن) پوست ماهي مقايسه شده است . هدف از اين مطالعه مقايسه اثرات چند اسيد آلي براي استخراج كلاژن از پوست ماهي و ارزيابي خواص ويسكوزيته و ژله اي شدن محصول ژلاتين مي باشد .همچنين اثرات عمل اوليه NaoH رقيق بر روي پوست، به عنوان يك مرحله ابتدايي در هر كدام از مراحل استخراج كلاژن آزمايش شده است (4).
در مورد ژلاتين حاصل از پوست و استخوان ماهي خيلي كمتر از ژلاتين هاي معمولي حيواني مطالعه شده است. اطلاعات در مورد ژلاتين ماهي كمياب است.
(Osborn, 1990, Leuenberger, 1991, Norland, 1990).
مطالعات مربوط به بهينه سازي شرايط فرايند ژلاتين ماهي از پوست بندرت منتشر شده است. پوست ماهي فراوان بوده و مي تواند به عنوان منبع قابل دسترسي ژلاتين، مخصوصأ در غذاهاي بومي گرفته شده از خوك كه نمي تواند قابل پذيرش باشد ، مد نظر قرار گيرد. ژلاتين از سال 1960 با استخراج اسيدي توليد شده است و اكثرأ مصارف صنعتي دارند (Kin js, Kimura, 1996, 1997) (13، 14، 17، 22 و23).
مشكل تكنيكي در توليد ژلاتين ماهي براي مصرف انسان، حذف بوي نامطلوب ماهي از محصول است، ولي (Asghar, 1982, Ames, 1993) روشي را ارائه دادند كه ژلاتين بي بو را مي سازد. موضوع اصلي اين روش، بهينه سازي شرايط توليد ژلاتين از پوست ماهي و بدست آوردن ژلاتين با بالاترين كيفيت احتمالي آن است. اين روش براي گونه ماهيان آب گرم (‍Tilapia) در مقايسه با پوست ماهيان (Cod) كه از گونه ماهيان آب سرد است، متفاوت است (Herrmann, 1989,Janus , 1989) (3، 4، 10 و 11).
قابليت كشش، قوام و پايداري بسياري از محصولات غذايي كه از ژلاتين به عنوان ماده اوليه افزودني آن استفاده مي شود، ممكن است بهبود يابد. كيفيت ژلاتين شديدأ بستگي به خواص رئولوژيكي آن يعني خاصيت تغيير شكل آن دارد. فايده پوست ماهي براي توليد ژلاتين نه فقط در بهره برداري از محصولات جانبي صنعت ماهي است، بلكه از لحاظ فرهنگ اجتماعي، وجود پتانسيل بالاي آن به عنوان مهمترين منبع توليد ژلاتين حيواني براي مصارف انساني، مطرح است. ژلاتين حيوانات خونگرم، ژله هاي پايدارتر از ژلاتين ماهيان آب سرد كه به طور قابل ملاحظه اي داراي نقاط ژله اي كننده و ذوب كمتري است، توليد مي نمايد. بهر حال در موارد كاربرد زياد آن، خصوصيات كششي و چسبناكي بيشتري مورد نياز است و اين خواص با استفاده از مواد اصلاح كننده ژلاتين بدست خواهد آمد. راههاي احتمالي براي بدست آوردن ويژگيهاي ژلاتين، كاهش اتصالات عرضي بوسيله موادي مانند نشاسته اكسيد شده مي باشد (9، 15 و 16).
مواد و روشها
مواد شيميايي لازم براي فرايند توليد ژلاتين از پوست ماهيان شامل محلول اسيد سولفوريك تجاري، محلول هيدروكسيد سديم تجاري، محلول اسيد سيتريك تجاري، آب مقطر و دستگاههاي مورد نياز شامل انكوباتور، فيلتر، سانتريفوژاتور،pH متر ديجيتال، خشك كن (سيستم باراني) با انجماد كه اين دو مورد اخير در اشل صنعتي بكار مي رود.
چهار نوع ماهي شامل قباد، شير ماهي، صافي و كوسه ماهي را تهيه نموده و به آزمايشگاه منتقل نموديم ودر فريزرتا شروع آزمايشات نگهداري كرديم. 50 گرم از پوست ماهي را جدا نموده و به قطعات كوچك برش مي دهيم. درمرحله اول قطعات پوست را در آب شستشو داده تا مواد اضاقي آن خارج گردد. اين عمل را تا هنگامي كه تمامي مواد در روي پوست شسته وتميز گردد، ادامه مي دهيم. در مرحله دوم، شستشو با آب، تا زماني كه آب باز يافتي از شستشو حاوي هيچگونه از ماده اضافي نباشد.
مرحله سوم، آماده سازي نمونه بوسيله محلول رقيق قليايي است. غلظت مصرفي قليا بين 1-5/3 در صد بر حسب وزن به حجم مي باشد. در سه مرحله 40 دقيقه اي و هر بار در 700 ميلي ليتر محلول هيدروكسيد سديم تجاري، فطعات پوست خيسانده مي شود. زمان آماده سازي براي پوست بوسيله قليا حدود 2 ساعت در نظر گرفته مي شود. مرحله چهارم شستشوي تكه هاي پوست با آب تا زماني كه آب شستشو عاري از هر گونه خاصيت قليايي باشد و تا حدي كه به pH خنثي برسيم يعني pH محيطي كه پوست در آن قرار دارد به حدود 7 برسد.
مرحله پنجم، آماده سازي نمونه بوسيله محلول رقيق اسيد معدني است. در اين مرحله پوست را در سه نوبت 40 دقيقه اي در محلول 1-5/3 درصد اسيد سولفوريك تجاري قرار مي دهيم. زمان آماده سازي پوست بوسيله اسيد سولفوريك 2 ساعت است.
پس از سپري شدن اين زمان در مرحله ششم، مجددا عمليات شستشو را با آب مقطر تا رسيدن به pH خنثي ادامه مي دهيم. در مرحله هفتم، آماده سازي پوست بوسيله محلول رقيق اسيد سيتريك يا هر اسيد آلي مناسب ديگر است. د مورد اسيد سيتريك غلظت مصرفي در محدوده 5/1 - 4 در صد وزني- حجمي كاربرد دارد. در اين مرحله نمونه را در 3 نوبت 40 دقيقه اي و هر بار در 700 ميلي ليترمحلول اسيد سيتريك تجاري قرار مي دهيم وزمان آماده سازي پوست بوسيله اسيد سيتريك حدود 2 ساعت است.
در مرحله هشتم، شستشو با آب تا زماني كه به pH خنثي برسد و هيچگونه تركيبي در آن نباشد. آب مورد استفاده در مراحل مختلف فرآيند بهتر است فاقد سختي و كاملا بهداشتي باشد. در مرحله اخير نمونه ها را تا از بين بردن نمك هاي احتمالي روي پوست با آب مقطر شستشو مي دهيم.
مرحلة نهم، براي استخراج ژلاتين به وسيلة آب در دماهاي مختلف كمتر از 55 درجة سانتيگراد است. در مرحلة استخراج دماي توصيه شده بين 40 تا 50 درجه سانتيگراد مي باشد، در صورتي كه تمامي مراحل فرآيند قبلا از استخراج بهتر است در دماهاي كمتر از 10 درجه انجام شود. در مرحلة نهم، استخراج ژلاتين در چندين نوبت نمونه ها را براي 5/1 ساعت و هر بار در مقدار مشخصي آب مقطر تا دماي زير 50 درجه سانتيگراد حرارت مي دهيم.
مرحلة آخر فيلتراسيون، سانتريفوژ نمودن و سپس خشك كردن و آسياب كردن و بسته بندي ژلاتين است. در اين مرحله، عصارة به دست آمده را براي تبخير آب آن و خشك شدن در انكوباتور قرار مي دهيم. بعد از اين مرحله است كه ژلاتين حاصل مي شود. براي بهبود كيفيت و بالا بردن خلوص محصول بهتر است عصاره را ابتدا فيلتر كرده و بعد سانتريفوژ نموده و سپس عمل خشك كردن را انجام مي دهيم.
براي مصارف غذايي بهتر است ژلاتين حاصله را پاستوريزه نموده و در بسته هاي بهداشتي كه نور و رطوبت را از خود عبور نمي دهند، بسته بندي نمود. در مقياس صنعتي عمليات خشك كردن را مي توان با دستگاههاي خشك كننده به روش باراني و يا خشك كردن در حال انجماد انجام داد كه اين عمليات در جهت بهبود كيفيت محصول استحصالي مي باشد.
ژلاتين توليد شده و عواملي نظير قدرت ژلي، بو، شفافيت بستگي به عوامل فوق دارد كه حالت مطلوب را براي مصارف غذايي انسان فراهم مي كند.

ويژگي هاي ژلاتين حاصله
الف ـ ژلاتين به رنگ سفيد تا زرد كم رنگ و به فرم هاي مختلف يعني شفاف، تكه تكه، دانه اي و يا پودر با ذرّات ريز حاصل گرديد.
ب ـ ژلاتين داراي بو و طعم خاصّ ژلاتين بوده و عاري از هر گونه بوي نامطلوب خارجي مي باشد. به طور كلّي ژلاتين در هواي خشك مقاوم بوده و امّا در هواي مرطوب يا در حالت محلول در معرض تجزية ميكروبي قرار مي گيرد. ژلاتين در آب سرد نامحلول و پس از غوطه وري در آب متورّم و نرم شده و به تدريج 5 تا 10 برابر وزن خود را آب جذب مي كند.
ج ـ ژلاتين در آب داغ، مخلوط آب داغ و گليسرين و در اسيد استيك 5 نرمال محلول است.
د ـ ژلاتين در الكل اتيليك 95 درصد، در كلروفرم، حلال اتري و روغن هاي فرّار و غير فرّار محلول است.

نتايج
جدول 1 ـ راندمان توليد ژلاتين در شرايط مختلف (غلطت هاي متفاوت هيدروكسيد سديم ، اسيد سولفوريك و اسيد استيك بر حسب وزني ـ حجمي) از پوست ماهي صافي
محلول هيدروكسيد سديم 5/1% 1%
محلول اسيد سولفوريك 5/1% 1%
محلول اسيد استيك 2% 5/1%
راندمان 3/12% 4/11%

جدول 2 ـ راندمان توليد ژلاتين در شرايط مختلف (غلطت هاي متفاوت هيدروكسيد سديم، اسيد سولفوريك و اسيد استيك بر حسب وزني ـ حجمي) از پوست ماهي شير
محلول هيدروكسيد سديم 5/3% 3%
محلول اسيد سولفوريك 5/3% 3%
محلول اسيد استيك 4% 5/3%
راندمان 4/15% 2/14%



جدول 3 ـ راندمان توليد ژلاتين در شرايط مختلف (غلطت هاي متفاوت هيدروكسيد سديم، اسيد سولفوريك و اسيد استيك بر حسب وزني ـ حجمي) از پوست ماهي كوسه
محلول هيدروكسيد سديم 3% 5/2%
محلول اسيد سولفوريك 3% 5/2%
محلول اسيد استيك 5/3% 3%
راندمان 8/13% 9/12%

جدول 4 ـ راندمان توليد ژلاتين در شرايط مختلف (غلطت هاي متفاوت هيدروكسيد سديم ، اسيد سولفوريك و اسيد استيك بر حسب وزني ـ حجمي) از پوست ماهي قباد
محلول هيدروكسيد سديم 2% 5/1%
محلول اسيد سولفوريك 2% 5/1%
محلول اسيد استيك 3% 2%
راندمان 4/10% 8/9%

بحث
نتايج آزمايشات نشان مي دهد كه بهترين شرايط براي توليد ژلاتين با راندمان مطلوب از پوست ماهي صافي شامل غلظت 5/1% هيدروكسيد سديم، 5/1% اسيد سولفوريك و 2% اسيد استيك است كه در اين شرايط راندمان محصول 3/12% است. و راندمان مطلوب توليد ژلاتين از پوست ماهي شير با شرايط غلظت 5/3% هيدروكسيد سديم، 5/3% اسيد سولفوريك و 4% اسيد استيك برابر با 4/15% مي باشد و بهترين شرايط لازم آزمايش براي توليد ژلاتين با راندمان 8/13% از پوست ماهي كوسه شامل محلول 3% هيدروكسيد سديم، محلول 3% اسيد سولفوريك و محلول 5/3% اسيد استيك است و توليد ژلاتين با راندمان 4/10% از پوست ماهي قباد در غلظت 2% هيدروكسيد سديم، 2% اسيد سولفوريك و 3% اسيد استيك به دست آمد.
Hannes, Hafsteinsson و Magnus, Gudmundsson (1997) اثرات عمليات شيميايي بر روي راندمان توليد ژلاتين بر اساس وزن پوست ماهي خام را گزارش دادند. در اين گزارش غلظت 7/0% اسيد سيتريك و غلظت 15/0% اسيد سولفوريك و غلظت 2/0% سود بالاترين راندمان يعني 14% را داشت كه با نتايج تحقيق حاضر مطابقت ندارد و دليل آن بستگي به نوع ماهيان مورد استفاده دارد كه در اين بررسي از ماهيان آب گرم خليج فارس استفاده شده است و در تحقيق اين محققان از پوست ماهي كاد براي توليد ژلاتين استفاده شده است كه با گونة ماهيان خليج فارس تفاوت داشته و از نوع ماهيان آبهاي سرد است. دليل ديگر اين عدم مطابقت اين است كه در اين بررسي از غلظتهاي بالاتر اسيدها و قليا نسبت به نتايج اين محققان استفاده شده است.
در نتايج اين محققان آمده است كه كمترين راندمان يعني 11% وقتي به دست آمد كه غلظت اسيد سيتريك بيش از 1% و غلظتهاي اسيد سولفوريك و هيدروكسيد سديم نيز بيش از 2/0% بوده است كه با نتيجة اين بررسي در مورد ماهي قباد با غلظت اسيد استيك 3% و راندمان توليد ژلاتين 4/10% تقريباً مطابقت دارد.
Osborne و همكارانش 1990 نيز راندمان 3/14% توليد ژلاتين از پوست ماهي لومپ در يك روش شديد تر گزارش نمودند وHafsteinsson 1987 حداكثر راندمان احتمالي توليد ژلاتين از پوست ماهي كاد حدود 17% بر اساس وزن پوست ماهي گزارش نمود. اگر غلظت اسيد سولفوريك و هيدروكسيد سديم در مقادير بيش از 2/0% درصد بر حسب وزني ـ حجمي و اسيد سيتريك در غلظت مساوي يا كمتر از 2/1% وزني ـ حجمي استفاده شود، عطر و بوي ژلاتين نامشخّص يا به سختي قابل تشخيص است ولي وقتي غلظت اسيد سيتريك و هيدروكسيد سديم كمتر از 15/0% به كار رود، عطر و بو قابل تشخيص است. تميزي و شفافيت در رنگ ژلاتين ماهي وقتي آشكار است كه غلظت اسيد سولفوريك و هيدروكسيد سديم در محدودة بين 2/0 تا 3/0 % و اسيد سيتريك در محدودة بين 1 تا 2/1 % باشد به هر حال ژلاتيني كه از غلظت اسيد سيتريك 7/0% حاصل مي شود تقريباً شفاف تر از موقعي است كه غلظت اسيد سيتريك در محدودة بين 1 تا 2/1 % باشد. تنها ژلاتينهايي كه در رنگ و شفافيت غير قابل قبول هستند، وقتي حاصل مي شوند كه غلظت اسيد سولفوريك و هيدروكسيد سديم كمتر از 2% باشد.
تميزي و شفافيت در رنگ ژلاتين حاصله در اين بررسي در حد مطلوب كه مقايسة آن با نتايج ديگر محققان نشان مي دهد كه هر چه غلظت اسيد سولفوريك و هيدروكسيد سديم و اسيد سيتريك بيشتر باشد، شفافيت و عطر و طعم ژلاتين حاصله مطلوب تر است كه اين مطابقت دارد با ژلاتيني كه در اين آزمايش حاصل شده است.
Hafsteinsson در 1997 گزارش داد كه ژلاتين ماهي تيلا پيا از نوع ماهيان آبهاي گرم ژلاتين ماهي كاد كه از نوع ماهيان آبهاي سرد است، در نقطة ذوب ژل تفاوت دار. بنابراين ژلاتين ماهي هاي آبهاي گرم و آبهاي سرد از لحاظ كيفيت با يكديگر تفاوت دارند يعني قدرت ژله اي آنها و حتي راندمان توليد ژلاتين از پوست اين گونه ماهيان نسبت به يكديگر تفاوت دارند.
Johnston –Banks (1990) گزارش دادند كه ژلاتينهايي كه فرآيند توليد آنها درpH حدود خنثي تنظيم شده است، قدرت بلوم ژله اي آنها p<0.01) ( بالاتر از ژله هايي است كه در pH 5/2 تا 3 تنظيم گرديده است. بنابراين در تحقيق حاضر كه كلية مراحل شستشو با آب پس از هر مرحله فرآيند با اسيد يا هيدروكسيد سديم درpH خنثي تنظيم گرديده است، قدرت ژله اي بالا دارد. در گزارش M. G. Gomez –Guillen & P. Montero (2001) آمده است كه قدرت ژله اي ژلاتينهاي تهيه شده از كلاژن استخراج شده با غلظت هاي متفاوت اسيدهاي آلي (05/0، 1/0 و 5/0 مولار) و غلظت 05/0 مولار قليايي كه قبلاً استفاده شده نشان مي دهد كه در مورد اسيد سيتريك با غلظت 05/0 مولار قدرت ژله اي بر حسب بلوم معادل 106 مي باشد كه بالاترين قدرت ژله اي در مقابل غلظت هاي ديگر اسيدهاي آلي است. بنابراين از بين اسيدهاي آلي اسيد سيتريك مناسب ترين اسيد آلي است كه قدرت ژله اي مطلوب ژلاتين را توليد مي كند و در اين بررسي نيز از اسيد سيتريك استفاده گرديد و اين خود دليلي ديگر بر داشتن قدرت ژله اي مطلوب ژلاتين حاصله در اين بررسي دارد.

پيشنهادات
با توجه به اينكه در ايران منابع عظيم دريايي (انواع ماهيان مأكول و غير مأكول) وجو دارد كه هر سال مقادير فراواني از آنها بعنوان ضايعات از بين ميرود كه مي توان از آن بعنوان منابع ژلاتيني براي تهيه ژلاتين استفاده نمود، و چون اين ضايعات به مقادير كافي و با قيمت ارزان در اختيار مي باشد، اين امر مفيد و سودده بنظر مي رسد.
ژلاتين را مي توان از پوست و استخوان و ضايعات دامي نيز تهيه نمود، ولي مقادير ضايعات دامي قابل مقايسه با ضايعات شيلات نبوده، و با توجه به اين نكته كه همه ساله مقادير فراوان ضايعات شيلات، در بنادر جنوبي كشور توليد مي شود در مقايسه با پراكندگي ضايعات دامي و مشكلات جمع آوري آنها، براحتي در دسترس بوده و نسبت به ضايعات دامي ارجحيت دارد.
ضايعات ماهي را مي توان به آرد ماهي نيزتبديل نمود كه در خوراك طيور مصرف دارد و همچنين خوراك طيور يك ماده وارداتي است، با توجه به اينكه از هر 5 كيلوگرم ضايعات شيلات، يك كيلو گرم آرد ماهي حاصل مي شود و از آنجائيكه راندمان متوسّط توليد ژلاتين از نمونه هاي متفاوت ضايعات ماهيان مأكول و غير مأكول در حدود 36/17% مي باشد، به عبارت ديگر از هر كيلوگرم ضايعات ماهي در حدود 173 گرم و از هر 5 كيلو گرم آن در حدود 863 گرم ژلاتين به دست خواهد آمد با در نظر گرفتن كلية جوانب اقتصادي هر دو ماده يعني آرد ماهي و ژلاتين و با توجه به اينكه ژلاتين در مقايسه با آرد ماهي مصارف بيشتري دارد و مورد نيازتر است و با توجه به اينكه مي توان از ضايعات دامي كشور پودر استخوان براي تهيه خوراك طيور به دست آورد ولي مقادير ضايعات دامي جهت تهيه ژلاتين درمقياس صنعتي كافي نيست در صورتي كه ضايعات شيلات به مقادير فراوان و ارزان قيمت در بنادر جنوبي كشور توليد و جمع آوري مي شود؛ بنابراين مي توان چنين نتيجه گيري نمود كه طرح صنعتي توليد ژلاتين از ضايعات شيلات از لحاظ اقتصادي به صرفه بوده و قابل بررسي به نظر مي رسد.

منابع
1- REPPOND, K. D. and WASSON, D. H. 1993. Properties of Gels produced from blends of arrowtooth flounder and Alaska Pollock Surimi. Journal Aquatic Food Production. Technology. 2 (1): 83-98.
2- BABBITT, J. K. and REPPOND, K. 1998. Factors Affecting the Gel Properties of Surimi. Journal Food Sciences. 53: 965-966.
3- MONTERO, P. andALVAREZ, C. 1990. Characterization of Hake (Merluccius l.) and Trout (Salmo irideus Gibb.) Collagen. Journal Agricultural Food chemistry 38(3): 604-609.
4- PARK, J. W. 1995. Surimi gel colors as affected by moisture content and physical onditions.Journal Food Sciences. 60: 15-18.
5- MIZUNO, H. and SAITO, T. 1995. Physical properties of Kamaboko made from nama – Surimi and Otoshimi. Bulletin Japan Society Sciences Fish. 51: 1495-1499.
6- STAINSBY, G. 1997. Gelatin Gels. In: Advances in Meat Research. Vol. 4. Collagen as a Food. Newyork. Van Nostrand Reinhold co. Inc. P.209-222.
7- GROSSMAN, S. and BERGMAN, M. 1992. Process for the Production of Gelatin from Fish skins. U. S. Patent. 5, 093, 474.
8- GUDMUNDSSON, M. and HAFSTEINSSON, H. 1997. Gelatin from Cod skins as Affected by Chemical Treatments. Journal Food sciences. 62(1): 37-39-47.
9- KIM JS, CHO SY. 1996. Screening for raw material of modified Gelatin in Marine Animal Skins caught in coastal offshore water in Korea.Agricultural Chemistry Biotechnology. 39(2): 134-139.
10- MONTERO, P. and BORDERIAS, J. 1995. Plaice Skin Collagen extraction and functional properties. Journal Food sciences. 60(1): 1-3.
11- GOMEZ-GUILLEN, M. G. and MONTERO, P.2001. Extraction of Gelatin from Megrim (lepidorhombus boscii) Skins with several Organic acids. Journal of Food sciences. Vol. 66, No. 2. p: 213-216.
12- HERRMANN, P. and CREAMP, A.G. 1989. Production of Gelatin from Cattle Bones. Journal of Food engineering international, Vol. 4, No. 9. p:41-49
13- AMES, W. M. 1993. Manufacture of Glue and Gelatin. Journal of sciences Food Agricultural. 36(3): 454-458.
14- OSBORNE, R. and VOIGT MN, HALL DE. 1990. Utilization of lumpfish (Cyclopterus lumpus) Carcasses for the production of Gelatin. In Advances in Fisheries Technology and Biotechnology for increased profitability. Lancaster, pa: Technomic publishing co. P.143-150.
15- LEUENBERGER, BH. 1991. Investigation of viscosity and gelation properties of different mammalian and fish gelatins. Food Hydrocolloids. 5: 333-361 .
16- NORLAND, R.E.1990. Fish gelatin, In Advances in fishery technology and Biotechnology for increased profitability, Ed by Voight MN and Botta JK Technomic publiching.Lancaster, pa, 325-333.
17- JEFFREYS RA and Tabor BE, 1992, Hardening of galatin with oxystarch. US patent. 3057723
18- LEE HG, LANIERTC, 1990, Transglutaminase activity in Alaska pollack Muscle and Surimi and its reaction with myosin. B. Nippon Suisan Gakkaishi. 56: 125-132.
19- JOHNSTON-BANKS FA, 1990. Gelatin, In food gels, Ed by Harris p, Elsevier Applied Science, London, pp. 133-289.
20- JANUS JW, TABOR BE and DARLOW RLR. 1989. The setting of gelatin sols. Kolloid. z 205: 134.
21- PIEZ KA,1997, Characterization of a Collagen from Codfish skin. Biochemistry 4: 2590- 2596.
22- KiMURA S, OHNO Y. 1998. Fish skins type 1 collagen. Comp. Biochemistry Physiology. 88B: 27-34.
23- ASGHAR A. HENRICHSON RL, 1982. Chemical biochemical, functional, and nutritional characteristics of collagen in food systems. Advances in food researches. 28, london: Academic press. p232-372.
24- GUSTAVSON K, 1986. The chemistry and reactivity of collagen.New york. Academic press. p 102-202 .
25- LEDWARD DA, 1986. Gelation of gelatin. London: Elsevier Applied science. p 233-289.
26- LEUENBERGER BGH. 1991 Investigation of viscosity and gelation properties of different mammalian and fish gelatin, Food hydrocolloid. 5: 353-361
27- MONTERO P. BORDERIAL J. 1990. Characterization of hake and trout. Journal Agricultural Food chemistry. 38 (3): 604-609.